Klaus Schulze - Cyborg (1973)

Na het loodzware album Irrlicht heb ik het eigenlijk nooit aangedurfd om het album Cyborg in huis te halen. Uit diverse bronnen bleek namelijk dat dit een nog zwaarder album zou zijn. En na verloop van tijd toch de stap gewaagd met in het achterhoofd dat een migraine aanval wel eens zou kunnen gaan opdoemen, want die krijg ik namelijk bij het album Irrlicht. Wat gelijk bij dit album, Cyborg, gelijk opvalt is de eenvoudige een doeltreffende vormgeving van de hoes door Peter Geitner. Het laat voor mij tenminste zien een muzikant die aan het denken is over een toekomst waarin muziekvernieuwing zal gaan plaats vinden. Een mooi gegeven wat me toch deed besluiten het album in huis te halen. Het boekje bij de heruitgave op cd is prima in orde, het bevat interviews en historische foto's van Klaus Schulze.

De eerste cd uit deze set van twee begint met de track Synphära waarvan de eerste tonen diepe bassen zijn. Niet lang daarna is wat hoog te horen wat me wat doet denken aan iemand die eenzaam in door de natuur loopt met een mondharmonica. Daarna volgen diepe lage klanken uit een orgel en voor mijn gevoel kom ik een kerk binnen waar een organist bezig is in een ruimte waar pracht en praal is te zien. Wat later zwelt het hoog wat aan wat voor een angstige sfeer zorgt. Kort daarna zijn stemmige klanken uit het orgel te horen. Hier en daar zijn wel wat experimentele klanken te horen, maar de stemmige klanken uit het orgel blijven wel prominent in het geluidsspectrum staan. Het valt beslist niet tegen wat de gehoorgang bereikt. Het mag dan zware kost zijn, maar het is erg intersant om naar te luisteren. Door het orgel heeft het iets gewijds terwijl de vreemde klanken er iets ruimtelijks aangeven. Hier en daar vinden kleine veranderingen plaats, maar het is hier vooral de statige sfeer die me raakt. Muziek om bij een bijzonder ceremonie te gebruiken. De dikke twintig minuten vliegen dan ook om alsof het er vijf waren. Een mooie binnenkomer dus dit Synphära en het spacy einde hoort er helemaal bij.

Met veel laag begint de track Conphära en dit houdt enige tijd aan. Na verloop van tijd geeft het mij een gevoel of ik door een lange tunnel rij die aan het resoneren is. Door het vele laag wat te horen is voel ik me steeds rustiger worden. Als er vervolgens wat vioolklanken bijkomen bekruipt me een gevoel van ergens ver weg in het universum te zijn beland. Mede hierdoor prima muziek om te draaien na een stressvolle dag en dan mentaal weg te drijven naar vreemde werelden. De zware bas in het stuk lijkt met de minuut steeds warmer te klinken en de vreemde klanken her en der in de compositie zorgen voor subtiel leven in de brouwerij. Puur technisch gesproken is het knap te noemen met hoe weinig Schulze in staat is om een meer dan behoorlijke sfeer neer te zetten. Als ik mijn ogen zou sluiten zou ik zo in een diepe trance kunnen raken. Voor nu een uitgesponnen compositie die maar door lijkt te gaan in de positieve zin van het woord. Aan het einde gaat het "tempo" een fractie omhoog, waarna het haast klassieke stuk lijkt te verdwijnen in de mist. Erg bijzonder dus.

Het stuk Chronenengel begint behoorlijk klassiek met geluiden die uit cello's lijken te komen. Voor mijn gevoel loop ik een verder lege concertzaal in waar de musici in een intieme sfeer bezig zijn de puntjes op de "i" te zetten, terwijl er ook balletdansers bezig zijn om de choreografie af te stemmen op de ingehouden muziek, de hoge tonen verbeelden nog een beetje vreugde in een verder haast desolate sfeer. Erg bijzonder en daarnaast is het knap te noemen dat Schulze met heel weinig in staat is een sfeer neer te zetten waar je geboeid naar blijft luisteren. Gaande het stuk bekruipt mij een gevoel van droefheid en uitzichtloosheid. De vreemde klanken aan het einde brengen daar geen verandering in. Het lijkt wel of een verbinding naar het aardse leven wordt verbroken en ik achter blijf met een mooie herinnering. Een fraai eind dus aan de eerste cd uit deze set.

Tijd dus voor een korte wandeling om cd 2 in de speler te doen. Deze begint met de track Neuronengesang. Zodra de eerste tonen zijn te horen moet ik denken aan scheepshoorns de me wakker maken. Het heeft wat kils of dat de dauw zich uit de haven aan het trekken is vroeg in de morgen. Daarachter verschijnt een mooi landschap en verder lijkt het of geesten bezig zijn met een rituele dans. Tot daar die tonen opnieuw zijn die aan scheepshoorns doen denken. Het is een bijzonder mysterieus sfeertje wat Schulze hier neer zet. Voor mijn gevoel is Schulze bezig met het fenomeen glaasje draaien om zo in contact te komen met het hiernamaals. Even is er een kleine rust te horen, waarna de intrigeerde sfeer wordt voortgezet. Met me ogen dicht voelt het aan of ik bij een natuurkundige proef ben. Een pen aan een touw maakt cyclische bewegingen. Langzaam raak ik dan ook in trance en lijkt de toonkunst me even het luchtledige in te trekken. Dit is van korte duur, want al snel zijn daar de cyclische bewegingen opnieuw de me op koers houden. Lang stand houden doet dit niet, omdat ik spoedig het gevoel krijg te zweven. Het is wonderlijk te noemen met hoe weinig Schulze deze bijzondere sfeer creëert. Aan het eind van het stuk is dan het Neurongesang te horen en volgt er nog een statig einde op een ritme wat doet denken aan het kloppen van een bonzend hart. Als het dan vervolgens stil wordt heb ik even geen idee waar ik ben. Het stuk muziek laat me met een bijzonder gevoel alleen achter.

Lang van de sfeer kan ik niet genieten, want de bonustrack But Beautiful laat aangenaam van zich horen. Klanken die aan reizen door de ruimte doen denken vullen de ruimte. Daaronder is heerlijke Berlijnse School te horen en als daar stemmen bijkomen die aan paters doen denken is de sfeer compleet. Een fraai statig en kosmisch verhaal vult de kamer in de beste traditie van de jaren zeventig van de vorige eeuw. De meester in topvorm. Muziek om heerlijk in te kruipen om vervolgens te zweven naar erg mooie werelden. Na verloop van tijd komt er een beetje tempo het stuk binnen, een voorbode wat een denkbeeldige achtbaan. Nog even zijn er nog ijle tonen te horen, waarna er stukje bij beetje een kraan open gaat naar hemelse sferen. Als deze er is lijk het wel of de zwaartekracht nog moet worden uitgevonden. Schulze is hier duidelijk bezig met muziek om door een ringetje te halen. Dit is zo mooi dat ik er rillingen van genot van krijg. Het plafond zie ik nog voor me maar weldra ben ik lichtjaren verder. Zodra er bassen bij komen wordt het voorgaande nog eens geaccentueerd. Langzaam komt daar een sequencer bij waarna ruimtelijke klanken volgen. De vraag waar dit heen gaat stel ik niet meer. De met beleid stuwende bas doet me prettig reizen door tijd en ruimte. De veranderingen die er in zijn te horen versterken het meer dan fraaie beeld nog eens. Dit is heerlijk in het kwadraat. Zodra daar een stevige sequens bijkomt lijkt het wel of ik op een prettige wijze door elkaar wordt geschud. Als het vervolgens het tempo nog wat hoger wordt lijkt het wel of ik begin te hyperventileren en heerlijk high wordt in hoofd. Dit is erg meesterlijk en als nog eens blijkt dat het een live opname betreft uit 1977 in Brussel schieten me de superlatieven te kort. Ondertussen gaat het muzikale geweld door en begin het gevoel te krijgen of een laboratorium op springen staat. Schulze gaat volledig uit zijn dak en alles komt van zijn plaats of een wervelwind aan het huishouden is en de aarde bovendien aan het beven is. Niets meer staat op zijn plaats. Alleen een trein heeft het muzikale geweld overleeft terwijl ik het gevoel krijg door de ruimte te worden geslingerd naar weet niet waar. Hier is even wat rust terwijl het uitkijken is voor brokken steen. Hierna volgt er wat rust waarin naar een prachtig schouwspel van de elementen kan worden genoten. Na verloop van tijd krijg ik het gevoel van in een gewichtsloze fase te zijn geraakt. Los van alles en het leven van alledag bevind zich nog in de ontwikkelingsfase. Tegen het einde van het stuk wordt de sfeer wat weemoedig. Het geeft daarmee subtiel aan dat een bijzondere ervaring ten einde is en dat er jammer genoeg weer naar meer aardse zaken moet worden gekeken.

Daarmee komt een album bijzonder fraai ten einde waar ik ten onrechte wat tegen opzag. Van A tot Z heeft Klaus Schulze me in een aangename muzikale houdgreep gehouden. Hier en daar wat hyperventileren van adembenemende muziek die ik voor geen goud had willen missen. Cyborg is een album wat me erg heeft geraakt in de positieve zin wan het woord en de bonustrack is echt om je oren bij af te likken. Cyborg mag dan een zwaar album zijn van Klaus Schulze, maar dan meer in de zin van stevige kost die zo heerlijk de honger stilt.

Vandaag Cyborg na een lange tijd weer beluistert. En ik moet concluderen dat hij een halfje omhoog gaat. Maar vind Irrlicht toch beter (niet voor niets een top 10 plaat). De volgende vraag blijft door mijn hoofd spelen vandaag: "Is Cyborg 'zwaarder' dan Irrlicht? " Cyborg biedt meer houvast door de instrumentale begeleiding rond om de orgel dronen. Er is meer directe variatie. De bespeling van het orgel is rustiger. In vergelijking tot Irrlicht lijkt er meer een bestemming te zijn voor alles wat gaande is in de muziek. Toch mist Cyborg een stukje intensiviteit wat Irrlicht met zich mee brengt. Het krankzinnige en (schijnbaar) doelloosheid van Irrlicht wordt omgevormd in donkere ambient.
De orgeldronen hebben de rol van rustige stromingen op een open zee. Deze zee deinen de rockgolven meer. Schulze zoekt op Cyborg meer naar harmonie en melodie. De nummers zijn meer gecomprimeerd. Er is meer structuur en melodieën zijn beter te herkennen. De meditatieve ritmes zorgen ervoor dat Cyborg de bestemming krijgt van een spirituele reis. De orgeldronen hebben meer weg van een transcendentale meditatie.

Eigenlijk wil ik Cyborg en Irrlicht niet met elkaar vergelijken. De volgende analogie vind ik persoonlijk wel van toepassing: Irrlicht is een ruimteschip wat reist door een woest universum. De kapitein is stuurloos en diep in zijn eigen duistere gedachten gekeerd. Hij weet zelf niet waar hij over 5 minuten zal zijn. Overal om je heen is er alleen diepe zwartheid. Hier en daar botsen losvliegende Planetoïde tegen het schip. Schulze crasht op een donkere planeet, nergens is er licht of water. Alleen donkere kraters. Schulze is alleen met zijn herinneringen, die ervoor zorgde dat hij op reis ging, de rede van de agressie die hij ooit zo diep voelde. In deze diepe duisternis vind hij zijn nieuwe ik. Verlicht bouwt hij van zijn oude schip een nieuw schip en noemt het Cyborg. Het schip is geavanceerder en kan dieper de ruimte in. Maar de reis die hij met dit schip laat zien is die van een ander sterrenstelsel. Er is daar licht, de sterren sprankelen. Er lijkt leven te zijn in de ruimte en misschien is er wel leven mogelijk in dit sterrenstelsel.

Dit beschrijft voor mij het verschil tussen de beide platen. Wat op Irrlicht een spontaniteit is, wordt op Cyborg een terugkerende ideologie. Cyborg mist de agressiviteit wat Irrlicht zo intens maakt.

Cyborg..... Volgens velen één van de moeilijkste albums van Klaus Schulze. Best begrijpelijk, want het is absoluut zware kost. Echter is het wel zeer interessante zware kost. Het is i.m.o. het logische vervolg op het overtuigende debuut-album Irrlicht. Het ligt toch behoorlijk in hetzelfde straatje, echter is Cyborg toch wel pittiger en minimaler van karakter. Edoch, in de juiste stemming, kan dit album je helemaal opzuigen. En je naar denkbeeldige bestemmingen voeren die praktische alle verbeelding te boven gaat.

Het is wel elke keer inkomen geblazen, gezien opener "Synphära" niet meteen een gemakkelijke binnenkomer is. Intrigerend is het zeker en eenmaal gegrepen door de hypnotiserende en verheven klanken, is het nog steeds zware kost. Alsof het album zich nooit helemaal bloot wil geven. Puur door de abstractie ervan. Waardoor het elke keer weer een andere luisterervaring oplevert. Iets wat ik ook sterk heb met het klassieke magnum opus Tangerine Dream - Zeit (1972), een album die qua beleving, maar ook qua status, toch sterk doet denken aan Cyborg. Het is als het ware Schulze's antwoord hierop.

"Conphära" kent als basis de orgel-drone die deze compositie sterk benadrukt. Hierdoor al klinkt dit nummer nog minimaler dan het vorige nummer, maar tegelijkertijd vind ik 'm door de zweverige en dwalende achtergrond-klanken, meeslepender en aangrijpender van aard dan "Synphära". De omlijsting van warme synth- en fluitklanken werkt erg effectief terwijl de orgel-drone van begin tot eind zijn zoemende werk doet, zonder dat het ook maar enigszins gaat vervelen. Wat toch keer op keer knap is van het werk van Schulze. De manier hoe hij je als het ware in de muziek trekt, waardoor je er op een gegeven moment gewoon middenin zit. En het moment dat je dat bereikt, komt de muziek pas echt tot leven. Iets wat zeer kenmerkend is voor de muziek van Schulze. Zijn muziek is oprecht beleving. Een avontuur waar je goed voor moet gaan zitten. Als achtergrondmuziek werkt het voor geen centimeter, want dan gaat alle kracht van de muziek verloren, waardoor het niet overkomt en daardoor ook niet genietbaar is. Als je eenmaal de gebruiksaanwijzing gelezen hebt en begrijpt, is het absoluut genieten geblazen.

"Chromengel" is groots, heel groots. De majestueuze orgelklanken zorgen al voor het broodnodige kippenvel, maar als de synthesizer-effecten uit de kast worden getrokken en de zwaar aangezette orgel-akkoorden zich nog meer lijken te ontvouwen, wordt er naar een onaards hoogtepunt toegewerkt. Vlak naar het einde toe verdwijnt de orgel en krijgen we pure synthesizermuziek voorgeschoteld. Eentje van een kaliber die zelfs anno 2015 nog steeds niet aan kracht heeft ingeboet. E.e.a. zorgt toch wel dat dit mijn favoriet is van de plaat.

Het niveau blijft hoog, aangezien "Neuronengesang" werkelijk fantastisch is om naar te luisteren. Schulze gaat behoorlijk los tijdens dit nummer en laat een sterk staaltje sfeervol en ruimtelijk synth-werk horen, alhoewel de toon erg kil en dreigend van aard is. Hoewel dat toch ook wel voor de rest van het album geldt. Daar waar Irrlicht nog wat warmte lijkt uit te stralen, is de muzikale wereld van Cyborg koud en kil. En dit is niet eens negatief bedoeld. Het is gewoon het algehele karakter van de muziek. Het hóórt gewoon zo te klinken. In ieder geval is het behoorlijk wonderlijk en zelfs lichtelijk magistraal te noemen. Dit moet écht behoorlijk hip hebben geklonken in 1973.

Cyborg is misschien wel samen met X zijn meest grootschalige werk uit de jaren '70. Net niet mijn favoriet uit die periode, dat zijn toch wel degelijk Timewind en Mirage. Maar het is zeker een indrukwekkend, experimenteel, baanbrekend en ambitieus werk waarmee hij zich al snel onder de groten zou plaatsen. Dit album is niet te missen, dat moge duidelijk zijn. Net geen meesterwerk voor mij, maar toch echt wel héél erg goed!!