Net als iedereen hier ben ik altijd met een wijde boog om operette gelopen: ik hou van rock, liefst alternatief en extreem zoals punk en metal en mijn favorieten zijn The Velvet Underground en Captain Beefheart dus mijn muzieksmaak is zo’n beetje het verst verwijderd van operette als mogelijk is. Maar ik sta tegelijk open voor alles dus toen het afgelopen zondag op TV (Podium Klassiek) over operette ging heb ik voor het eerst van m’n leven eens gekeken wat operette nu eigenlijk is. Dit zijn mijn bevindingen.

Opera is in het kader van de Renaissance ontstaan rond 1600 als een poging de Griekse tragedie uit de oudheid nieuw leven in te blazen. De 17de eeuw is muzikaal het tijdperk van de barok, een plechtige en complexe vorm van muziek vol versieringen, en de opera uit die tijd is de ‘opera seria’ ofwel ‘serieuze opera’ hetgeen betekent dat het onderwerp mythologisch of historisch is. De 18de eeuw was het tijdperk van de Verlichting die qua muziek streefde naar eenvoud, helderheid, elegantie en toegankelijkheid (het moet iedereen direct kunnen behagen) waarbij het onderwerp verschoof naar gewone mensen in hun alledaags leven: opera werd ‘opera buffa’ ofwel ‘grappige opera’ (of in het Frans: opéra comique). Maar opera bleef toch wel ernstige kost (het komische sloeg meer op het alledaagse leven als onderwerp); bv. Mozarts Don Giovanni is een opera buffa maar handelt over een serieverkrachter die door de duivel te grazen wordt genomen en de muziek ervan is zeer donker en dreigend. Net als in de oudheid was er behoefte aan een lichtere vorm van opera en net als in de oudheid werd deze vorm die simpelweg moet vermaken vaak satirisch waarbij mensen, zaken maar ook opera zelf worden bespot. Operette (‘kleine opera’) in z’n definitieve vorm ontstond in Frankrijk waarbij met name Jacques Offenbach ‘m die definitieve vorm en tegelijk ook z’n hoogste vorm gaf rond 1860; mijn eerste indruk is dat niemand Offenbach sindsdien heeft overtroffen. Hier zijn twee heerlijke stukjes uit Offenbachs operette Les Contes d'Hoffmann:


(wacht tot de pop gaat zingen!)



Niet alleen is de inhoud van de operette vaak een parodie en sowieso lichtvoetig – de onvermijdelijke romantiek wordt met humor benaderd – maar de muziek sluit daarop letterlijk aan door een dansbaar ritme onder de melodie te zetten: in Frankrijk was dat veelal de cancan, dat is een erotische dans die sinds 1830 populair was in de Parijse nachtclubs zoals de Moulin Rouge en die het publiek shockeerde. Offenbachs operette Orphée aux Enfers (1858) bevat de bekendste cancan aller tijden.

De operette werd daarna ook populair in Wenen door Franz von Suppé die de Franse operette een Weense slag gaf maar vooral door Johan Strauss Jr. waarbij de Weense variant veelal de wals als ritme of dans hanteert (en André Rieu tapt vooral uit deze traditie). Een hoogtepunt is Strauss’ Die Fledermaus (1874). Een laat hoogtepunt is de operette Die lustige Witwe (1905) van Franz Lehár.
Het niveau is niet meer wat we bij Offenbach zagen maar de Weense wals heeft ook iets heerlijk decadents: het belichaamt in zekere zin de decadentie en escapisme van de fin-du-siècle zodat tegelijk met de kitsch iets macabers meekomt. De muziek of dans poogt je in een roes te brengen welke roes slechts het verderf en de dood verbloemt en anticipeert, zoals pornograaf en symbolist Félicien Rops lijkt uit te beelden met dit schilderij De Dood Op Het Bal uit diezelfde tijd:
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/F%C3%A9licien_Rops_%281833-1898%29_De_dood_op_het_bal_-_Kr%C3%B6ller-M%C3%BCller_Museum_Otterlo_23-08-2016_13-31-56.JPG/342px-F%C3%A9licien_Rops_%281833-1898%29_De_dood_op_het_bal_-_Kr%C3%B6ller-M%C3%BCller_Museum_Otterlo_23-08-2016_13-31-56.JPG
Een bekende wals is natuurlijk ook die van de Danse Macabre (1975) van Camille Saint-Saëns waarin de doden uit hun graf komen en een dans van de dood dansen. Overigens, ook veel andere serieuze componisten hebben muziek op basis van de wals (en andere populaire dansen) gemaakt waarbij Chopin de eerste was die het genre tot kunstmuziek verhief (maar dan is het geen operette meer).

Met de Eerste Wereldoorlog stortte de Weens-Hongaarse monarchie en daarmee de Weense wals en operette in en werd Berlijn een centrum van een eigen vorm van operette (revue-operette); de Duitse Volksoperette buiten Berlijn is overigens erg oubollig en zal mede het genre z’n slechte naam hebben bezorgd. Meer nog dan de Weense operette berust de Berlijnse operette op de (militaire) mars als ritme (maar heeft ook jazz-invloeden). Kurt Weill baseert zijn modernistische en parodische vorm van operette erop, bv. de Kanonensong uit de Dreigroschenoper (1931):


Een lied van Weill dat door onder meer door The Doors en David Bowie is gecoverd is The Alabama Song, welke tekst van Bertold Brecht Kurt Weill in 1927 op muziek zette voor z’n Mahagonny-Songspiel. De term Songspiel verwijst naar Singspiel dat verwant is aan operette of er een subgenre van is en dat uitdrukkelijk voor het gewone volk wil zijn. Weill voert dat principe in z’n Dreigroschenoper tot het uiterste door: “Weil sie so billig sein sollte, dass Bettler sie bezahlen können”. Zoals ook die ‘driestuiversopera’ door criminelen en prostituees wordt bevolkt (met het bekende “Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral.”), wordt ook The Alabama Song in de oorspronkelijke versie gezongen door een prostituee (in bewust gebroken Engels).

Tot slot, David Bowie is een liefhebber van music hall, dat de dominante vorm van entertainment in de Londense kroeg was tot ongeveer de Eerste Wereldoorlog en elementen had van circus, komische acts, goochelkunst, dans (soms ook striptease) en muziek dat in sommige opzichten verwant is aan operette (in de VS stond het bekend als vaudeville en bracht bv. Charlie Chaplin voort die echter overstapte naar de grote nieuwe concurrent film). Bowie begon z’n carrière in het genre van music hall en ik denk dat het bijzondere en ‘unieke’ van de latere ‘geniale’ David Bowie in hoge mate is gelegen in de invloed van de operette-achtige music hall die z’n muziek en presentatie een sterk theatrale vorm met decadente inhoud heeft gegeven. Datzelfde geldt voor Queen (en ook McCartney was beïnvloed door music hall maar bij hem leverde dat vooral de suffere liedjes van The Beatles op in plaats van buitenissige muziek en extravagant theater).

Wat vinden jullie van operette? Of van opera?

Ik denk dat velen de zang niet kunnen verdragen. Ik hou er ook niet van. Maar deze zangtechniek is noodzakelijk om genoeg volume te brengen waardoor de stem boven het orkest kan komen en de hele zaal kan vullen. Pop is mogelijk door de elektrische versterking waardoor ook intimiteit, zelfs fluisteren, mogelijk is. Hetzelfde heb je met toneel vs. film: bij het Griekse toneel in de oudheid droegen de acteurs maskers; film maakte de close up en daarmee subtiele expressies en intimiteit mogelijk. Daarom klinkt opera afstandelijk en kunstmatig. Maar het nadeel is ook een voordeel: klassieke muziek kan niet de technologie het werk laten doen maar moet de boodschap over brengen door middel van de inhoud.

Ik ben erg groot liefhebber, maar door tijd te kort kom ik er niet echt aan toe om er naar te luisteren. Opera wil ik echt voor gaan zitten, liberetto bij de hand en het liefst nog wat voor studie en muzikale analyse. Maar dit lukt gewoon vaak niet, om 3,uur achter een te luisteren.

Wagner is zonder twijfel de componist die mij het meest intrigeert, zijn europese volksaga's en prachtig lyrisch composities maken hem een meester in eenzame hoogte. Te gelijk hoe meer ik over de man persoonlijk lees, hoe moeier ik van hem wordt, hoe minder geweldig ik hem vindt. alex ross - Wagnerite is wel echt een aanrader op invloeden van wagner op de 20e eeuw, film, theater, musicals, popmuziek etc, alles had er heel anders uitgezien zonder wagner.


De uitvoering van de opera is erg belangrijk, vaak zie je bij een wagner (omdat ik hier het meeste onderzoek na heb gedaan), een groot verschil tussen de manier van zingen net na en voor WO2, en vanaf de jaren 70 en later. Alex Ross benoemt dat er niet meer op de wagneriaase manier wordt opgeleid, het is een hele specialisatie waar te weinig vraag naar is.
Indien je wil dat het minder afstandelijk klinkt, is het leuk om wat historische opnames te vinden.
Het franse label, opgericht door de bbc sound engineer andrew Ross: pristine audio, heeft hele mooie histrorische opnames, maar zijn wel erg prijzig.

Ik begrijp de titel niet zo goed. Decadentie in de kunst?

Los daarvan, ik luister niet veel naar opera's, maar een paar van mijn favoriete muziekstukken komen wel uit een opera. Opera's duren te lang en door de vele 'tussenstukjes' benodigd voor het verhaal is het niet allemaal even interessant . Neemt niet weg dat er fantastische stukken uit opera's komen. Mozart heeft briljante opera's geschreven, toch vind ik de meest intrigerende opera die van Shostakovich: Lady McBeth of Mtsensk.

Danse Macabre komt echt niet uit 1975.

Verder vind ik opera op zijn tijd wel mooi. Je moet er voor gaan zitten en daar heb ik net als Korenbloem nauwelijks tijd voor. Ik houd vooral van die van Wagner. Der Fliegende Holländer en de Nibelungensaga. Ik begrijp niet goed wat je bedoelt met dat opera geen intimiteit toestaat. Er zit meer dynamiek in een willekeurige opera dan in het hele oeuvre van Radiohead bijelkaar

Ik bedoel ermee dat a) operette en andere theaterkunsten bloeiden in de tijd dat het decadentisme in de kunst bloeide (bv. Oscar Wilde) en dat met dat genre dus vaak dezelfde decadentie gepaard gaat dus een liefde voor de roes, de overdaad, de zintuiglijke prikkeling die een macabere werkelijkheid van dood en verval moet maskeren en b) de pop begin jaren '70 eenzelfde decadentie en daarmee omgekeerd weer hang naar operette en theaterkunst etaleerde. Die tijd was een sombere tijd - de psychedelische revolutie was mislukt en men zocht verdoving in heroïne - en in de pop reageerden artiesten als David Bowie, Roxy Music en Queen met een decadente 'glitter rock' waarvan de glitters en extravagante make-up het verval en verderf moesten verhullen. Daarbij traden zij bewust regelmatig over de grenzen van de rock om elementen van theaterkunst te integreren. Bohemian Rhapsody is een bekende 'mini-opera' maar de band zocht zeker in die beginjaren aldoor een mix van rock en theater (bv. The Millionaire Waltz). Ook bv. David Bowie is eigenlijk nooit een echte popmuzikant geweest omdat hij aldoor met een been in de theaterkunst stond (bv. Lady Grinning Soul), hetgeen z'n muziek die extra dimensie geeft.

Was een verschrijving: Danse Macabre is van 1875. Geen intimiteit omdat men geen elektrische versterking had: daarom 'gilt' men zo in de opera. Hetzelfde heb je met toneel en film: film kan close-ups tonen dus intiemer zijn vanwege de techniek die men op het toneel niet tot z'n beschikking heeft zodat daar grote gebaren nodig zijn.

Heb je wel eens een opera bijgewoond? Dat kan heel goed klein en intiem zijn. Omdanks dat het onversterkt is.

Helemaal met je eens - ooit Cosi Fan Tutte gezien, in de buitenlucht bij het Beauforthuis in Austerlitz, met Tania Kross, en dat was bijzonder en heel intiem; net als Aida in de Thermen van Caracalla in Rome, intiem en spectaculair. Aan de andere kant heb ik ook Carmen in de Gelredome gezien en dat was heel spectaculair (en niet intiem)