Ayreon - The Final Experiment (1995)

Dit blijft mijn Ayreon favoriet. Het had iets korter en compacter gemogen van mij, maar dat wil Arjen Lucassen blijkbaar nooit. Het is meestal een lange zit en dan heeft ie ook nog dubbel CD's. Goed bedoeld, dat wel en ik ben er van overtuigd dat hij het met heel z'n ziel en zaligheid doet allemaal. Het einde van "The Banishment" is een kleine smet op de voor de rest goed klinkende stukken. Hoe enger en ruiger zo'n zanger probeert te zijn, hoe belachelijker het klinkt.

Zo blijkt op dit debuut al de karakteristieke Ayreon-mix van symfo, metal, pop en folk in volle glorie aanwezig te zijn, en een aardig verhaal, diverse gastzangers, een fluit en een klavecimbel voor de middeleeuwse couleur locale en een netjes verzorgd boekje complementeren het geheel. Het niveau van later Ayreon-werk wordt nog niet overal gehaald : de nummers van het middengedeelte zijn niet overal even sterk, het "herauten-melodietje" dat vooral in het begin nogal eens opduikt vond ik al vanaf de eerste keer een heel flauwe manier om de Middeleeuwen op te roepen, en van die "double-tracked" zang van Lucassen zelf krijg ik onderhand wel een beetje genoeg. Dieptepunt is het hier al vaker genoemde slot van The banishment ; het grunten op Into the electric castle vond ik al vervelend, maar dit is nog even een paar graadjes erger. Gelukkig is de rest van het album melodieus, krachtig en inventief, een waardig begin van wat een lange en extreem creatieve carrière ging worden.
        De semi-akoestische bonus-CD bevat behoorlijk omgegooide versies van de nummers van het oorspronkelijke album met diverse alternatieve zangers en zangeressen en is echt een leuke toevoeging – je zou het haast een tribute-album noemen als het niet uit Lucassens eigen koker was gekomen. (Gedurende de laatste halve minuut van het slotnummer probeert iemand [Lucassen zelf?] de "zang"partij uit voornoemde slotpassage van The banishment te imiteren, maar dat is voor hem zó laag dat hij eindigt in een hoestbui. )

Laat ik deze marathon maar beginnen met een bekentenis. Er is een hele tijd geweest dat ik vrij weinig kon met de muziek van Arjen Lucassen Wat ik me vooral herinner, is dat ik het te gemaakt vond. Waarschijnlijk was het ook te soft voor me, aangezien ik in die jaren vooral black en thrash metal luisterde. In de afgelopen tien jaar heb ik stilletjes aan naar progrock leren luisteren en toen Ayreon een tijdje geleden voorbij kwam, viel hier het kwartje dan ook direct.

En toch keek ik op tegen de eerste albums, omdat de meest gewaardeerde platen Into The Electric Castle en die erna zijn. De lijst van zangers vind ik ook lang niet zo indrukwekkend als waar Lucassen later mee op de proppen komt. Toch doet dit album weinig onder voor de andere platen van Ayreon die ik ken. Qua vocaal geweld ik eigenlijk weinig anders dan complimenteus zijn. Echt geweldig wat hier gedaan wordt. Alleen Jan-Chris de Koeijer valt voor mij uit de toon. Slecht is het zeker niet. Ik ben op zich wel fan van wat hij met Gorefest gedaan heeft.

De songs zijn prachtig! Een paar steken er voor mij tussenuit, zoals het geweldige door Barry Hay gezongen Sail Away To Avalon of het mooie, ingetogen Listen To The Waves. Het enige puntje van kritiek is dat het soms nog wat goedkoop klinkt. Nou heb ik ook wel begrepen dat Arjen Lucassen dit album deed als een soort YOLO of laatste poging, dus ik kan me indenken dat de situatie tijdens de opnames niet optimaal waren. Lucassen maakt dit ruimschoots met goed doordachte songs en een duidelijke liefde voor het genre. Hij heeft absoluut gevoel voor afwisseling en neemt de tijd voor goede solo's zonder zichzelf te verliezen door te overdrijven. Je hoort hier duidelijk de blauwdrukken van de latere Ayreonplaten. Zo genoot ik meteen weer van de achtergrondzangeressen die voor een heel pleziere dynamiek zorgen.

Voor deze marathon neem ik overigens de Star One albums en wellicht nog een paar andere mee.

Die afwijzingsbrieven in de heruitgave zijn prachtig. Eigenlijk vindt iedereen het wel goed, maar niemand snapt wat ze er precies mee moeten/wie het zou kopen. Dat Ayreon in de tussentijd op prog(metal)-gebied een van de belangrijkste exportproducten uit Nederland is, maakt dit extra mooi. The Final Experiment is nog verre van het beste werk en echt spectaculaire/grote gasten ontbreken, maar de songs zijn fantastisch en er zit iets in van jeugdige spontaniteit in waardoor de lichte kitsch ook nergens te ver doorslaat. En het Ayreon-effect van zangers die met zijn materiaal nog beter klinken dan bij hun eigen bands is ook al duidelijk.

Absolute hoogtepunt is wel Sail Away To Avalon waarbij Golden Earring's Barry Hay een fenomenale prestatie neerzet. Wat een glorieuze track, alsof de poorten van Camelot zichzelf voor je openen. Slechte tracks zijn er uberhaupt niet te vinden, slechte prestaties ook niet. Het zou gewoon allemaal gewoon nog net wat beter worden. De verhalen werden minder cliché, de gastzangers utigebreider en bekender, maar The Final Experiment is wel een debuutalbum dat iedere progmetalliefhebber in zijn collectie hoort te hebben.

Voor iemand die de werken van Arjen Lucassen tot zijn favorieten rekent, heb ik nog bar weinig bijgedragen op de fora bij zijn albums. Dat lennert en RuudC een marathon weiden aan zijn werk is voor mij een mooie aanleiding om de albums van Arjen weer eens onder de naald te leggen en af te zetten tegen elkaar.

Mijn kennismaking met Ayreon is ‘Into The Electric Castle’ en vanaf dat moment ben ik de releases van Arjen Lucassen gaan volgen. Pas veel later maakte ik kennis met The Final Experiment.

Het eerste deel van dit album kan ik bijzonder goed waarderen. The Awareness, Eye Of Time en vooral Sail Away To Avalon behoren wat mij betreft tot het beste dat Lucassen in zijn carrière heeft gemaakt. Helaas zakt de plaat na Sail Away… behoorlijk in om pas vanaf Merlin’s Will weer op te bloeien.

Productioneel valt er nog wel een en ander aan te merken op het album want het album klinkt erg dof en vlak. Helaas zijn de originele tapes verloren gegaan en zit een opgefriste versie van dit album er niet in. Voor wie het concept van Ayreon volgt kan het ook wat verwarrend zijn dat op dit album de rollen in het verhaal nog niet consequent door dezelfde zangers worden gezongen zoals op later werk.

The Final Experiment is een album dat absoluut de potentie van Arjen Lucassen als componist en arrangeur laat horen, maar bevat nog genoeg ruimte voor verbetering. Ondanks alle minpunten toch een krappe vier sterren ****.