Albert Ayler Trio - Spiritual Unity (1965)

Hoe kort zijn carrière ook was (Hij pleegde in 1970 zelfmoord), Albert Ayler kan met recht worden beschouwd als één van de grootste, meest radicale protagonisten van de free jazz-beweging. Zijn stijl op de tenorsaxofoon (vooral zijn moddervette vibrato, maar ook zijn imitaties van diverse vocale geluiden) is misschien wel de meest herkenbare in het volledige jazzcanon. Anti-virtuoos, maar (in zekere zin juist daardoor) erg intens en vol zeggingskracht.

Ayler begon zijn carrière eind jaren '50 in diverse R&B-bands, maar ontwikkelde na verloop van tijd zijn eigen, unieke stijl, o.a. tijdens zijn verblijf in Europa met Cecil Taylor in 1962. 1964 was een uitermate productief en artistiek vruchtbaar jaar voor Ayler. Dit was alweer zijn vijfde release dat jaar, en er zouden er nog drie volgen, waaronder zijn meesterwerk New York eye and ear control.

Spiritual unity is opgenomen door zijn beroemde trio met bassist Gary Peacock en drummer Sunny Murray, wellicht de eerste samenwerking die zijn muzikale visie volledig tot bloei liet komen. Zeker, zijn Spirits/Witches & devils was een indrukwekkend statement, maar hier lijken de stukjes allemaal beter in elkaar te vallen. Peacock's volle, vloeiende baslijnen en Murray's spontane drumwerk (dat misschien wel meer op de cymbalen dan op de drums is geijkt) vullen Ayler's wilde uitspattingen perfect aan.

De titel is veelzeggend: Ayler lijkt hier zijn zoektocht naar spirituele eenheid met zijn spelers te hebben voltooid. De muziek op deze plaat ('The wizard', 'Spirits' en de twee variaties op 'Ghosts', waarschijnlijk zijn bekendste nummer) is heftig, intens en geïnspireerd. Dit is muziek geschreven met gevoel, niet met noten, zoals hij zelf eens zei. Hoe kort dit album ook is (Het haalt de 30 minuten niet eens), zijn primitieve intensiteit en indrukwekkende originaliteit maken het tot één van de absolute mijlpalen van niet alleen free jazz, maar van jazz tout court.

Heerlijke muziek en in mijn optiek free jazz zoals free jazz is bedoeld: geen onbegrijpelijke avantgardistische, complexe, atonale herrie waarin vijf instrumentalisten door elkaar heen staan te soleren, maar in wezen hele tonale melodieuze deuntjes die echter ontsporen omdat men helemaal los gaat op de muziek en de emotie. Geen moeilijke kunstmuziek, integendeel: dit is pure extase. Dit is free jazz als totaal vrije expressie en de muziek van Albert Ayler anticipeert zo in mijn oren op het gitaarspel van Jimi Hendrix en de sfeer van Woodstock. 'Anything goes': je kunt stoned worden, je kleren uittrekken of high worden van de opzwepende muziek, het maakt niet uit. Een vrijheid die zo puur is dat het in onze tijd nostalgische gevoelens oproept omdat het herinnert aan een verloren paradijs.

Voordat Niels94 mij dit album tipte in de Super-Tiptopper, had ik hem zo’n 10 jaar geleden denk ik wel eens gehoord. Vermoedelijk had ik hem uit een toplijstje ergens opgedoken, het eerste nummer gedraaid en gedacht: ‘Wacht even, dit klinkt dit niet als A Love Supreme’. Om vervolgens mijn kop weer in het zand te steken wat Free Jazz betreft. Nu 10 jaar later ben ik nog absoluut geen jazz-connaisseur, maar wel een immer groeiend liefhebber. Een interessante tip dus en tevens een confrontatie met mijzelf, om te kijken hoe het album mij nu gaat bevallen.

Wat ik wel weet, is dat dit een mijlpaal is gebleken voor de vermeende vormen waar Jazz in gegoten kan worden. Zoals dit artikel mooi schrijft: Het was niet de eerste Free Jazz plaat, het was ook niet de meest radicale, maar het is wel de blauwdruk geworden.
Wat ook opvalt is dat het album nogal wat stof doet opwaaien bij voor- en tegenstanders. Kijk maar eens hier op MusicMeter, bij de comments van Spiritual Unity. Van ‘Ayler lijkt hier zijn zoektocht naar spirituele eenheid met zijn spelers te hebben voltooid’ tot ‘Muziek voor Pseudo-intellectuelen die ernstige hersenbeschadiging opgelopen hebben’.

Albert Ayler, Bassist Gary Peacock en percussionist Sunny Murray lijken zich op dit album in een grenzeloze creatieve vrijheid voort te bewegen. De rauwe saxofoon van Ayler blijft de drijfveer. Daar staat tegenover dat Peacock en Murray niet alleen de gezette sfeer van Ayler volgen, maar gelijktijdig creëren zij op hun beurt een persoonlijke diepgang die groeit en weer krimpt, zonder de samenhang van de driehoeksverhouding teniet te doen. Deze dynamiek is vooral goed te horen op ‘The Wizard’, waarin Ayler de vibrato van zijn sax tot de uiterste max blaast, maar beide metgezellen natuurlijk en krachtig in de flow meebewegen.

Al de eerste tonen van Ghosts: First Variation zijn eigenlijk zowel fascinerend als humoristisch. Ayler zet zijn Tenorsaxofoon eens goed aan de lippen en tovert allereerst een eenvoudig -haast kinderlijke- melodie tevoorschijn. Na 30 seconden verschijnen de eerst ongeregeldheden al ten tonele, in de vorm van opzettelijk schelle sax tonen. Vervolgens breekt de dam helemaal en worden we overspoeld door een kakofonie van onorthodoxe percussies en melodieën. Als een overambitieuze automonteur sleutelt Ayler de elementen van jazz uit elkaar en bouwt ze naar eigen visie weer op. Als toeschouwer van dit intense schouwspel krab je je toch wel even achter de oren, maar het is te intrigerend om niet te blijven luisteren. Een geniale touch is dat, tegen het einde van dit nummer, Ayler de cleane sax melodie van het begin weer laat opwellen, alsof tijdens de tussenliggende 5 minuten niets abnormaals plaats gevonden heeft.

Spiritual Unity is een intense luisterbeurt, want het album kent weinig houvast van enig traditioneel ritme. De saxofoon van Ayler is tijdens sommige passages de enige reddingsboei om wat orde te scheppen, maar is tevens een onbetrouwbare verteller. Hoogtepunt, naast het daverende samenspel, is ook de bovenmatig gelaagde bass-performance van Peacock. Het album flowt in een vorm van absolute vrijheid, wat maakt dat dit een absolute stand-out is onder zijn tijdgenoten.

Na het nieuwe album van Anna Högberg Attack (Anna Högberg is een adept van Mats Gustafsson, en speelde ook o.a. in diens Fire! Orchestra) te hebben beluisterd, zag ik op de albumpagina de naam van deze fascinerende snuiter opduiken. "Laat ik die klassieker van 'm nog maar eens beluisteren", dacht ik bij mezelf. Zo gedacht, zo gedaan.

Albert Ayler heeft dit plaatje, dat zonder bonustrack niet eens het halfuur haalt in vier delen, uitgebracht onder de noemer Albert Ayler Trio. Belangrijk om weten is dat het trio geen pianist bevat, wat al afwijkt van de meeste gangbare jazz-releases van de jaren '60, als ik me niet vergis. Ook is Sunny Murray veel meer dan louter een drummer; zijn vrije, losse manier van spelen komt erg geïmproviseerd over, en zorgt constant voor een heerlijk klankbord ten aanzien van het chaotisch en rauw klinkende spel van Ayler op saxofoon.

Een trio bestaat natuurlijk uit drie spelers, en de derde is bassist Gary Peacock, die steeds voor een heerlijke sfeerzetting zorgt op de achtergrond. Hij slaagt er op magnifieke wijze in opvallend op de achtergrond te blijven zonder dat het de performance van Ayler schaadt; luister maar 'ns naar de bas in het nummer Spirits.

Geweldig vind ik ook dat het thema van de eerste minuut gewoon terugkeert in de laatste minuut. Alsof de cirkel rond is. Maar deze plaat is helemaal geen cirkel, het is eerder een wonderbaarlijk kleur- en klankenpalet, gecreëerd door een door innerlijke demonen geplaagde man die het wellicht ook allang niet meer wist.

In 1970 zou Albert Ayler veel te vroeg het tijdelijke voor het eeuwige verwisselen. Maar dit monument zal voor altijd zijn stempel op de wereld behouden.

4,5 sterren