Björk - Fossora (2022)

In 1994 zag ik Björk op Pinkpop, van een afstand, want ik stond al in de startblokken voor The Smashing Pumpkins.
Ik had niks met dat kirrende vrouwtje uit IJsland. Blergh. Geef mijn portie maar aan fikkie.

Toch bleef Debut me wel intrigeren en uiteindelijk kwam het helemaal goed met de liefde voor Björk. Artistiek erg interessant en met heerlijke nummers. Toen Post uitkwam was het dan ook gelijk raak. Homogenic en Vespertine vond ik soms wat lastig, maar ook daar had ik voldoende liefde voor over.

Het ging mis met Medúlla, waar ze wat mij betreft doorsloeg in ons een pretentieuze, vervelende brok muziek voor te schotelen. Muziek waar ik niks mee kon. Anderen weer wel en je zag de tegenstellingen onder haar luisteraars groeien.

Daarna bleef het kwakkelen met 3* of 3,5* albums (voor mij dan).

Helaas gaat het hier weer mis. Fossora is voor mij een lange, dreinerige, wederom pretentieuze bak gedoe. Want dat is het voor mij: gedoe.
Oh ja, hier zullen veel muziekliefhebbers helemaal warm voor lopen. Zo lekker niet toegankelijk, zo artistiek. Het zal vast wel, maar het is niet aan mij besteed. Ze zal ongetwijfeld diep gaan, maar bij mij komt het niet binnen.
Misschien ben ik lui en heb ik geen zin om moeite te doen haar te begrijpen. Het zal vast: ik vind het ronduit vermoeiend en dan helpt serpentwithfeet die ik best hoog heb zitten ook niet echt om het naar een hoger level te tillen, waar ik wel op hoopte. Ook hij kan soms wat doordraven op zijn eigen albums, maar weet het nog aangenaam te houden, zoals Björk dat op de vorige pakweg vier albums ook deed.

Björk doet waar ze zin in heeft, durft buiten de lijnen te kleuren en heeft schijt aan alles en iedereen. Bizar, vervreemdend, intrigerend, spannend: Fossora is het absoluut, alleen niet voor mij. De blazers en strijkers zijn bijzonder fraai en tegendraads verwerkt in het geheel, maar het laat me verder allemaal koud. En dat accentje met die rollende rrrr's begint me onderhand wel wat te irriteren.....

Van muziek wil ik kunnen genieten en dat doe ik hier simpelweg niet. Dan houdt het op. Ik zal niet de enige met deze mening zijn verwacht ik en ik denk ook dat mensen hier helemaal van in de hallelujah stemming zullen geraken. Het is en blijft Björk natuurlijk.

Is de bewondering voor Fossora zo grenzeloos dat men ook bereid is om 50 (!) euro neer te tellen voor het vinyl van dit “meesterwerk”? Van mij mag het hoor, maar enigszins belachelijk is dit bedrag toch wel…

Een bos ingelokt worden door een hypnotiserend multi-zanglijn koortje, bedwelmd raken door een nevelige sporenwolk opgewaaid door zwevende houtblazers, om vervolgens een goed partijtje te hakken met de lokale bosnimf. Tja, dat kan uiteraard enkel en alleen een project uit de koker van Björk betreffen.

Gerekend vanaf de self titled-debuut van een toen nog 11-jarige Björk, is deze Ijslandse toch alweer 45 jaar actief in de bizz. En hate her or love her, maar werk van Björk is nooit saai. Met Fossora bewijst ze ook maar weer eens dat ze nog lang geen zin heeft om de stembanden aan de wilgen te hangen, laat staan dat ze zich zal conformeren.

Ik zit wel iets op de wip wat betreft deze worp. Björk knutselde wel vaker met het stemgeluid, het mag wat mij betreft haar handelsmerk genoemd worden, maar sommige rollende R'en, luchthappende lettergrepen, en andere overarticulaties strijken me soms nét even iets teveel tegen de haren in. Wat me daarbij vooral wat tegen staat is dat de zang niet altijd even mooi verweven is met de muzikale begeleiding, wat imo juist een van de krachten was van haar voorgaande werken. En de gabberbeats die zo nu en dan de kop opsteken... enerzijds fris en gedurfd, anderzijds ook wel ietsiepietsie gimmicky. De beukende beats vallen voor mij ook niet altijd allemaal lekker op hun plek in het geheel. Voor mij is dat denk ik het grootste kritiekpunt na de eerste luisterbeurten: De zang, beats, en instrumentale begeleiding willen nog wel eens met elkaar clashen, in plaats van samenwerken.

Maar, na zojuist mijn hart gelucht te hebben, wat zijn er toch weer veel hoogtepunten te vinden. Fungal City vind ik bijvoorbeeld een nummer waar de verschillende ingrediënten wel tot een Michelin-ster-waardige gang samenkomen. Een track die ook helemaal klopt, en het hoogtepunt van het album: Ancestress. Volgens Björk zelf dient het nummer, in een tweelijk met voorloper Sorrowful Soil, als zowel lofrede en grafschrift voor haar overleden moeder. Krachtig nummer met sterke vocale melodieën, die mij zeker weet te raken. Zo'n opbouwend, iets abstractere soundscape zoals Victimhood vind ik ook genieten. Maar de algehele sfeerzetting van het album is weer piekfijn. Björk trekt ons weer heerlijk mee in haar toverachtige, muzikale universum. De geluidsgolven mogen zo nu en dan clashen, het concept/de thematiek doet dat niet.

Het is sowieso bewonderenswaardig hoe de sound van Björk zich blijft evolueren. Haar genre- en grensverleggende oeuvre mag al exceptioneel genoemd worden, maar haar experimentele driften zorgen voor een immer uitbreidende geluidspalet. Op Fossora omarmt ze zowel een benadering met minimalistische composities als flarden van hyperpop-achtige ingevingen. Ik kan dan ook niets dan lof hebben voor de creatieve geest van Björk, en de eerste luisterbeurt is dan ook een feestje om te ontdekken wat er achter elke bladerdek de luisteraar weer te wachten staat.

Steek hem eerst in op 3.5*, vanwege de mitsen en maren, maar ik verwacht eigenlijk stiekem wel dat hij bij mij zal groeien naar een 4

Door haar opvallende verschijning, haar mysterieuze IJslandse geboortegrond en haar lieve feeërieke sprookjeselfjes uiterlijk verovert Björk de harten van de alternatieve muziekliefhebber. Eerst als frontvrouw in het tegendraadse geniaal neurotische The Sugarcubes, vervolgens met de dansbare variant van het toegankelijke vrolijke Debut. Haar feministische zelfverzekerdheid krijgt een flinke deuk wanneer ze in labiele overspannenheid gefrustreerd een aasgierige fotograaf aanvalt. De schrijvende pers zet haar vervolgens als een arrogante wispelturige persoonlijkheid neer. Hoe ver moet echter je gaan om het privéleven van een popster binnen te dringen? Zijn de grootste stalkers niet de grens vervagende paparazzi die koste wat het kost zich als verziekende parasieten opdringen, leegzuigen en het mediacircus met een hoopje aan zurige shituitwerpselen besmetten?

De bescheiden Björk overstijgt deze ellendige benadering door vervolgens nog maar sporadisch interviews te geven. Als een beschermende moederfiguur ontfermt ze zich om haar gezin. Publiciteitsarm zoekt Björk de rust in de flora en fauna van de koude zilverkleurige vlaktes van IJsland. Ze is gelijkwaardig met de natuur en projecteert dat in het gedurfde spirituele Utopia. Haar eigen wereldschepping, haar eigen idealisme in haar eigen omvattende werkelijkheid, botsend met het gevaarlijke realisme. Veilig, overzichtelijk in balans met Moeder Aarde. De cirkel is rond, krachtig als een onbreekbare ijzeren ketting. Muziekliefhebbers hebben er vrede mee dat de zangeres de business vaarwel zegt, de anonimiteit opzoekt en hiermee een vruchtbare gepassioneerde periode afsluit. Men weet dan nog niet dat de ontkiemende barokke resttrack Allow om een vervolg vraagt en gepast het moment afwacht om Fossora te introduceren.

Deze uitgebreide geschiedvertelling is nodig om Fossora beter te begrijpen. Björk graaft haar afgesloten verleden weer op en plaatst die massa aan levensbepalende ervaringen in het heden. Ze graaft dieper in de pijn en het onbegrip, dieper in de geluksmomenten, dieper in haar volksliederen roots waar ze het klassiek traditionele sobere Fagurt Er í Fjörðum treft. Op Fossora confronteert ze schoonheid met lelijkheid, wat een agressief chaotisch geheel oplevert, maar waarin net zoveel ruimte voor de muzikale kunstvormenpracht en adembenemende klimaatbeleving is. Vergeet niet dat de afstervende aarde nog steeds een immense doodbloedende wond is, welke de onzekere milieutoekomst voor strijdbaar kapitalisme opoffert. Vernietigende bulldozers graven dat laatste stukje aan groen weg. Björk plant in de donkere onderlaag een dertiental aan onkruid verdelgende zaadjes, klaar om tot bloei te komen. Het overbevolkte transformerende Fungal City mierennest territorium, half aards ondergronds, half toereikend bovengronds.

De a capella interrupties in het bevreemdende Mycelia vormen hierbij een belangrijke sleuteltrack. Hoe een netwerk aan liefde bedrijvende gevlochten schimmeldraden zich op vergiftigende mestgronden ontplooien tot een organisch ecosysteem. Humusrijke leegrovende Atopos landslakken, die hun slijmerige spoor in de openingstrack achterlaten. Volgevreten traag in een gevuld aardedekbed met dromerige nachtmerrie bestrijdende tegendraadsheid en hemel bestijgende vluchtbasklarinetten. Een hoekige paringsdans waarmee de vocalist naar de opruiende KUKL basisklanken teruggrijpt waarmee het Björk verhaal vorm krijgt. Een kakofonische klankenbrei, in het gareel gehouden door de oorverdovende militante gabberhouse van geluidsterrorist Kasimyn, die er de nodige explosieve dancebeats onder dropt. Zijn gewetenloze aanpak om met het griezelig industriële voodoo exorcistische Trölla-Gabba een angstcultuur te creëren, inhakende op het internet nepnieuws verderf, laat een nog indringende indruk achter.

Kwetsbaarheid loert om de hoek bij het dreigende duistere uitgemergelde Victimhood karkas uit het verleden. De Hell Is Round the Corner echo die haar voormalige vluchtige partner Tricky jaren geleden al van illustratieve melodielijnen voorziet. Het geeft inzicht in de depressieve zelfvernietigingsdrang welke Björks nukkige grillen van het fotograaftrauma opnieuw laat herbeleven. Voor altijd beschadigd, voor altijd een slachtoffer. Geworteld en genageld in de afgesleten groeven van haar bestaan. De dood en de wedergeboorte in het leven scheppende Ovule, de oerknal van het menselijke vermogen. Een emotioneel verknipt treurblazersschouwspel met daar doorheen die kenmerkende Björkiaanse zinskronkelingen.

Ontroerend in het verlies van haar eigen moeder, een geleerde activiste die haar tevens dat gevoel voor universele mensenliefde meegeeft. Sorrowful Soil schenkt de overleden Hildur Rúna Hauksdóttir terug aan die heilige grond. Traditionele bovenaardse engelenlofzang met een stukje eeuwenoude cultuurbeleving. De triestheid van het gemis houdt de herinnering scherp. Melodieuze tikkende tijdsklokken, hemelpoortdeurbellen en krachtige gongslagen geven Ancestress kleur. De strijd tegen de vooruitgang ingehaald door het noodzakelijke goed. Pacemaker techniek vervangt het peacemaker hippie ideologie. De angst voor het definitieve afscheid als haar moeders ziel zich voor altijd in haar hart nestelt. De ontstaande leegte opgevuld door de wijsheden erfenis van haar directe voorouder.

Familiair in de kracht van haar moederschap waarin een intieme rol voor haar kinderen is weggelegd. Bijzonder omdat ze deze juist altijd zo uit de publiciteit houdt. Björk stelt haar toekomst veilig door haar boodschap aan haar zoon Sindri Eldon over te dragen, de versmelting van de gezamenlijke woorden in het refrein van Ancestress. Met dochterlief Ísadóra Bjarkardóttir Barney houdt ze de grote schoonmaak in het opruimend melancholische Her Mother’s House. Nostalgische momenten in het allesomvattend familiealbum ordenen. Het grillige Fossora is geen gemakkelijke plaat, maar wel een typische Björk plaat. Onvoorspelbaar rebels, tegendraads anarchistisch en vooral weer vernieuwend experimenteel. Onder die complexe lagen ligt misschien wel haar meest persoonlijke prestatie verborgen, al moet je weldegelijk moeite doen om dit te ontdekken, te bestuderen en te ervaren.

Björk - Fossora | Alternative | Written in Music - writteninmusic.com