Antony and the Johnsons - Swanlights (2010)

Swanlights.... Antony..... het lelijke eendje dat een zwaan werd....

Laat ik eens terug de tijd ingaan. 2009. Het jaar dat ik Antony twee keer aan het werk zag. De eerste keer met zijn Johnsons in Eindhoven; een concert waar ik erg naar uitkeek en waardoor het waarschijnlijk ietwat tegenviel. Het was absoluut niet slecht, integendeel, maar ik miste iets. Ik miste de enorme ontroering waar ik zo van uitging. Misschien kwam het door de afschuwelijke zaal, de rare toestanden om een plekje te veroveren, of gewoon het feit dat Antony aanvankelijk zo weinig contact zocht met de zaal, gezeten achter de piano met nauwelijks verlichting. Toch genoot ik ervan.

Hoe anders was de euforie van het scoren van een ticket voor zijn optreden in Carré. Bijna niemand had kaartjes en ik kon er bij zijn (het extra concert was nog niet in beeld). Antony in Carré zonder Johnsons maar met het Metropole Orkest.....
En daar lukte het Antony waar het in Eindhoven niet lukte: ik was ontroerd. Zo dicht bij het podium zitten. Zo dichtbij de breekbaarheid van deze reus kunnen aanschouwen en zo intens genieten van nummers die niet bekend waren en die nu voor een deel het licht zien op Swanlights. Swanlights, het album dat redelijk snel op The Crying Light volgt en waardoor ik een beetje het vermoeden kreeg dat het hier om nummers zou gaan die overgebleven waren, aangevuld met de nummers die hij live met orkest opvoerde.
Een gereserveerde houding van mijn kant was het gevolg. Toch slaagde hij er in met de EP Thank You for Your Love mijn aandacht weer vast te houden waar hij dat bij veel anderen veel minder deed blijkens de reacties op die EP.

Everything Is New was het eerste nummer dat Antony zong in Carré en het nummer is behoorlijk intact gebleven op dit album. Thomas Bartlett (Doveman) speelde daar op piano en ik ga ervan uit dat hij dat hier ook doet. Die piano is belangrijk voor dit nummer want het vormt de ruggegraat. Carré was muisstil en thuis in de woonkamer lukt het ook. De piano met daar doorheen harp gewoven en af en toe een overdonderend orkest zorgt voor een bijzondere sfeer: een bekende sfeer ook. Antony ontroert wederom en levert een ijzersterk nummer af dat in de studioversie ook goed tot zijn recht komt. Het is donker van kleur en daardoor behoorlijk spannend en soms zelfs ietwat grillig.
Het loopt naadloos over in The Great White Ocean dat we kennen van het Prada-filmpje. Dat nummer heeft me altijd mateloos weten te boeien en in de setting van Swanlights komt het zeer goed tot zijn recht. Niet langer meer een los Antony nummer, maar een volwaardige song die van alle kanten schittert met dank aan de akoestische gitaarbegeleiding en dreigende vioolklanken op de achtergrond (de strijkers gebruiken hier flageoletten om die dreiging goed door te laten klinken). Overigens is het nummer wel wat aangepast voor dit album: het heeft een iets minder lang outro dan in de Prada-film.
Ghost werd ook gespeeld in Carré en wederom speelt de piano een hoofdrol in een verder behoorlijk orkestraal nummer. Dit nummer ken ik inmiddels door en door maar blijkt in de studioversie nauwelijks aan kracht in te boeten. Het lijkt wel of het nog beter in balans is dan live, minder pompeus misschien. Daarbij kan Antony zich vocaal nog meer geven door er backings aan toe te voegen (die hij zelf verzorgt). Misschien een wat zwaar nummer voor sommigen, want het heeft verder niets luchtigs in zich.
I'm in Love is het eerste nummer dat geheel nieuw is voor mij. Het lijkt wel of het nummer is opgebouwd rondom een dissonante 'Vader Jacob' maar dat kan ook aan mij liggen uiteraard. Het is een verrassend nummer: donker maar toch ook wel met een zonniger ondertoon. Qua instrumentatie ook best verfrissend voor Antony-begrippen. Er wordt wat meer nadruk gelegd op ritme en het lijkt op eerste gehoor een complexe wirwar van instrumenten die elkaar wonderwel toch goed weten te vinden. Ik vind dit ijzersterk gedaan en zorgt ervoor dat mijn aandacht nietverflauwt: mooi, spannend, grillig en toch herkenbaar Antony!
Violetta is een intermezzo van ruim een halve minuut en wat moet je over intermezzo's zeggen? Niks.
Door met het gruizige titelnummer Swanlights. Mysterieus. Haast met een oosterse sfeer. Spannend. Adembenemend. Ghost? Zo klinkt Antony op dit nummer. Absoluut een hoogtepunt van dit album en absoluut een hoogtepunt in zijn hele oevre. Spookachtig zweeft Antony om ons heen. Ik zie hem zo weer staan op het podium van Carré (waar hij dit nummer overigens niet zong): zijn lange witte gewaad was doorschijnend en het leek soms wel of hij zou gaan opstijgen. Hier lijkt het dan ook echt te gebeuren: Antony stijgt hoog op, neemt ons mee en weet ons compleet te verwonderen en verbazen. Angstaanjagend is het wel..... zwaan? engel? Ik ben er zo zeker niet meer van! Antony zou er niet meer toe doen? Dan moeten de critici dit nummer maar eens gaan beluisteren.
Na alle huiveringwekkende klanken van de titeltrack krijgen we het sobere rondom piano opgebouwde The Spirit Was Gone. Heel fragiel keert Antony na de trip van daarnet terug op aarde, of vergis ik me en verkeren we ergens ver weg. Hemels? Ja, hemels. Het klinkt redelijk zwaar maar ontroert mede door de zang van Antony. Over die zang hoeven we het overigens niet meer te hebben. Wie dat niks vindt gaat dat nooit iets vinden, wie er verliefd op is zal dat blijven.
Thank You for Your Love blijkt dan opeens een beetje een vreemde eend in de bijt. Dit eendje valt echt uit de toon. Het is een heerlijk nummer en laat zijn oude geluid horen maar dat past niet op Swanlights vind ik. Hoe heerlijk het nummer ook is: het komt een beetje raar uit de lucht vallen. Het is dat ik dit echt oprecht een fijn nummer vind want anders zou het toch een te grote dissonant zijn op dit meesterwerk.
Liefhebbers die het boek inclusief cd willen aanschaffen moeten goed opletten want het duet met Björk is op die versie niet terug te horen. Het schijn met allerlei rechten te maken hebben dus je zou het als een soort bonustrack kunnen zien op deze cd (wat het eigenlijk ook weer niet is natuurlijk). Deze twee opvallende artiesten hebben al vaker samengewerkt dus echt verrassend is de combinatie niet te noemen. Flétta is wederom spannend en grillig en het stempel van Björk is groot maar dat zal voor de meesten niet geheel onverwacht zijn denk ik. Björk is nu eenmaal een zeer bijzondere artieste waar ik persoonlijk een haat-liefde verhouding mee heb. Het lijkt of Antony hier nederig een stapje naar achteren doet om Björk te laten floreren op een bijzonder nummer waar je zeker wel wat draaibeurten voor nodig zult hebben om het goed te kunnen doorgronden.
Terug naar die memorabele avond in Carré met het Metropole Orkest: Salt Silver Oxygen doet terugverlangen naar dat uiterst bijzondere concert. Rijkelijk georkestreerd, ik neem even voor het gemak aan dat Nico Muhly hier weer voor verantwoordelijk is, fliedert en fladdert het nummer voort met een tekst over de Salt Mother; 'een vrouwelijke Christus' wist Antony ons die avond te melden. De blazers laten het nummer zwaar klinken en het album straalt een orkestrale barokke sfeer uit. Daar moet je van houden en het zal geen verrassing zijn dat ik dat dus doe.
Ook afsluiter Christina's Farm werd uitgevoerd in Amsterdam en roept daarmee mooie herinneringen op bij mij. Het Everyting Is New-thema keer terug en het heeft iets pastoraals. Liefhebbers van Joanna Newsom kunnen hier wel wat mee denk ik.
"My face and your face, tenderly renewed" aldus Antony.

Mijn gematigde enthousiasme vooraf is totaal omgeslagen. Nu ben ik bevooroordeeld. Ik ben zo enorm van deze muziek gaan houden dat het soms lijkt alsof Antony niets fout kan doen bij mij. Toch is dat niet helemaal waar. Maar als je dan dit album aflevert dat genoeg Antony-kenmerken bevat (hallo mag het?!) en tegelijkertijd weer een geheel eigen sfeer weet neer te zetten, donker en duister en op tijden zelfs best zwaar, dan kan ik daar alleen maar weer met volle bewondering naar luisteren en concluderen dat het Antony alweer lukt om mij mee te slepen op een manier waar maar weinig artiesten in slagen. Althans niet zo, niet zoals Antony.
Meesterwerk? Ja, wat mij betreft alweer en daar beloon ik net als bij de voorgaande albums naar. ik kan niet anders. Noem me een fanboy. Noem me niet kritisch. Het mag. Het kan me niet schelen. Voorlopig kan ik weer heel lang genieten van de muzikale gift die Antony heet

Het verrassende/vernieuwende is er nu natuurlijk wel af.
Maar het blijft wel erg mooi.

‘Swanlights’, de nieuwste plaat van Antony and the Johnsons, is wederom een sterke plaat geworden. Ik heb hem wel heel wat draaibeurten moeten gunnen, om er helemaal in te komen. Eerder opperde ik (onterecht) dat deze wel eens het laagste gemiddelde kon hebben van de vier langspelers, omdat de verrassing eraf is. Onterecht dus. ‘Swanlights’ verrast ten dele wel. Er staan songs op die anders klinken, jazeker.

De plaat opent met ‘Everything Is New’, waarvan de titel zowat de hele tekst vertegenwoordigt. Het is niet de beste opener ooit geschreven, maar het nummer zet wel meteen de toon. De piano staat hier voor relatieve rust, er wordt ook een Sufjan Stevens-sfeertje aan toegevoegd, en de stem van Antony maakt dit toch wel weer mooi.

‘The Great White Ocean’ vind ik een pak sterker. Een bedwelmend mooie sfeer wordt gecreëerd door het gebruik van gitaar (die werd ook al op de EP ‘Thank You For Your Love’ gebruikt, mooi!) en de meeslepende vocalen van Antony, maar ook door het achtergrondgeluid, een soort monotone dreun (violen?). Het nummer duurt zo’n vijf minuten, maar gaat nooit vervelen, sterker nog, ik vind dit één van de meest geslaagde songs op het hele album.

Daarna volgt ‘Ghost’, een springerig nummer met meer tempo, door de pianoloopjes. Tekstueel is alles weer meer dan in orde, op de hele plaat trouwens, maar die Antony Hegarty,’t is een absolute vakman op dat gebied. De viool zorgt voor de nodige spanning. “Snake, shed your skin, and go away”, zingt Antony.

Op het volgende nummer is hij zelfs verliefd, en het nummer klinkt ook zo. Antony zingt vrolijk, opgemonterd zelfs, dat heb ik nog niet veel van hem gehoord, eerlijk gezegd. ‘Violetta’ is een vioolintermezzo van ongeveer een halve minuut. Ik begrijp niet helemaal wat het hier staat te doen, maar het kan geen kwaad, en het is niet slecht, dus heb ik er geen problemen mee, en is het ook niet echt een minpunt.

De titelsong duurt ruim 6 minuten, en is bevreemdend en afwijkend. Op de nieuwste van Laurie Anderson is Antony op enkele nummers te horen, en dit nummer had mijns inziens beter gepast bij een persoon als Laurie Anderson. De song blijft echter wel mysterieus, en heeft een zekere aantrekkingskracht, maar ik ben er niet gek op, als ik eerlijk moet zijn. ik zie het als een half geslaagd experiment.

‘The Spirit Was Gone’ leunt wat meer aan bij het oudere werk, en daar zijn Antony en zijn Johnsons toch wel heel erg bedreven in. Wat een prachtsong! ’t Mag misschien niet het meest originele werk ooit zijn, maar het is m’n favoriet nummer op ‘Swanlights’. Droeve pianoklanken, begeesterende strijkers, de melancholische stem van Antony; wat wil je nog meer? Ingetogen songs hebben me altijd al gelegen, al bloeit de song een beetje open naarmate ie vordert.

Het volgende nummer, dat stond al op de EP, en daarover heb ik mijn mening reeds gegeven. Ik blijf het een erg leuk nummer vinden, en op deze plaats krijgt het nog wat extra cachet door het contrast met het vorige nummer. Hier treden de blazers op de voorgrond, en Antony kan maar niet genoeg zijn dank uitspreken.

Dan krijgen we een nummer met de IJslandse sprookjesprinses Björk! Uiteraard is zij niet echt een sprookjesprinses, ik gebruikt die uitdrukking graag omwille van haar stem, en het soort muziek dat zij maakt. ‘Fletta’ is een erg fraai nummer, met na rustige strofes, plotse versnellingen. Het is een barok nummer: luister maar eens naar de pianoklanken en de zang (de stemmen van Björk en Antony gaan heel goed samen naar mijn mening). Ik dacht dat nummer oorspronkelijk bedoeld was voor een album van Björk, maar ben niet zeker..

De instrumentatie van ‘Salt Silver Oxygen’ zorgt voor een algehele sprookjessfeer. Strijkers, fluitjes.. wederom een prachtig nummer. Afsluiter is het langste nummer op de plaat, ‘Christina’s Farm’. De song wordt ingeleid door de piano, en verder ondersteunt die piano Antony. Bijgestaan door nog wat strijkers doet Antony zijn verhaal. De cirkel wordt ook rondgemaakt, wanneer het in opener nog “Everything is new” luidde, zingt Antony nu: “Everything was new; every sock and shoe; my face and your face; tenderly renewed”. Mooie afsluiter, 7 minuten genieten geblazen!

Antony mag van mij nog vele platen maken, hij blijft me verbazen, en heeft vooralsnog geen slechte plaat afgeleverd.

4 sterren