Vangelis - Heaven and Hell (1975)

Heaven and Hell van Vangelis was mijn kennismaking met eerder genoemde multi-instrumentalist begin jaren tachtig van de vorige eeuw. Een eerste indruk is heel belangrijk, het schijnt dat de eerste drie seconden cruciaal zijn.

De eerste noten van Heaven and Hell maakte meteen een goede indruk in de platenzaak. Mooi rustig begin gevolgt door indrukwekkende bombastische uithalen. Zinvolle zangpartijen, waaronder die van Jon Anderson. Een compleet album dus bij eerste beluistering.

Eenmaal thuis gekomen gelijk de plaat op de pick-up van mijn ouders gelegd en wat volume erbij. Mijn vader, die dit van een afstand aanhoorde, snelde naar de woonkamer om te weten wat er aan de hand was. Nog een beetje buiten adem noemde hij een lijstje klassieke componisten op waar Heaven and Hell iets van had. Nadat mijn vader was bijgekomen besloten we het album opnieuw te starten. Met de hoes op de salontafel beluisterde we het hele album en spraken nauwelijks met elkaar. Nadat de laatste noten hadden geklonken keken we elkaar aan, waarop mijn vader zei: "Gerard, je hebt een goed stuk muziek in huis gehaald." En zo is het ook.

Heaven and Hell is typisch zo'n plaat waar over nagedacht is voordat men de studio indook. Alles klopt op dit album. Hemel en hel zijn in balans.

Dit is toch wel een prima en typisch staaltje van pompeuze en bombastische muziek wat zo onderhand één van de belangrijkste handelsmerken van Vangelis is. Echter is het best stevige kost. Dit komt door de vele muzikale stijlen die op een zeer bijzondere manier in de muziek is verweven. Voeg hierbij de aanwezigheid van het koor toe, en er zou bijna sprake kunnen zijn van een soort van space-opera.

De plaat bestaat uit 2 delen, echter zijn de 2 stukken onderverdeeld in een aantal 'movements'. Zo begint Part 1 met "Bacchanale", een stuk wat al meteen een enorme stempel op het muzikale karakter van de plaat drukt. Dit heftige en allesomvattende stuk muziek is een bizar festijn voor het oor, om het zo maar te noemen. Grillige synth-klanken, bombastische koor-uithalen, de Fender Rhodes-piano die alle kanten opvliegt. Niet voor iedereen, lijkt me, maar wel een ongelooflijk heftig en origineel stuk muziek. En hier blijft het niet bij.....
Hierna volgt namelijk Part 1 movement 2: "Symphony to the Powers B". Een bijna naar klassiek neigend stuk van ruim 8 minuten waarop Vangelis bewijst ook een maestro op de grand piano te wezen. Ook valt er hier bijna niet stil te zitten als het ene na het andere heftige stuk zich opvolgt. Het valt dan ook niet mee voor mij om als een dirigent de muziek als het ware te 'bespelen' .
Daarna volgt er het eerste rustpuntje in de vorm van "Movement 3", ook wel bekend als "Cosmos", het thema die gebruikt is voor de gelijknamige documentaire-serie van Carl Sagan.
Part 1 wordt afgesloten met het i.m.o. iets te mierzoete "So Long Ago, So Clear". Maar man, dit nummer weet ondanks dit lichtelijke puntje van kritiek, altijd zoveel kippenvel bij mij los te kweken, dat het er al niet meer toe doet. En de 'engelenstem' van Jon Anderson past natuurlijk perfect bij de muziek.

In tegenstelling tot dat prachtige gezongen slotnummer van Part 1, begint Part 2 in één keer vrij luguber, met klanken die mij doen denken alsof ik voor de poorten van de hel sta....(joh!!! ). Na ruim 3 minuten komt daar spontaan verandering in en wordt ik getrakteerd op een soort van bizar dansritueel, althans zo zie ik dat dus voor me, als de muziek aan mij voorbij dendert.
Vervolgens begint er vanuit het niets een rustig koor te neuriën, maar echt vreedzaam klinkt het niet, als er plotseling naargeestige klopgeluiden en huilerige stemmen hun intrede doen. Om de één of andere reden flitsen er altijd schetsen van Gustave Doré's "Dantes Inferno" aan me voorbij, elke keer als dit stuk voorbij komt. Uiteindelijk wordt alles dan toch weer rustig en wordt ik getrakteerd op het beste stukje muziek die het album bevat, nl. "12 O'Clock", een beeldschoon stuk muziek wat schitterend opgebouwd wordt door het begeleidende koor en de hemelse vocalen van Vana Veroutis.
Wederom wordt ik wakker geschudt, met een soort van pompeuze militante mars, alsof een compleet engelenleger aan mij voorbij trekt, totdat de bestemming uiteindelijk bereikt is, en ik rustig in slaap kan vallen bij de rustgevende klanken van "A Way". Eenmaal ontwaakt, realiseer ik me, na al die tijd dat ik deze plaat heb: MAN, wat een goed album!!!!

Deze plaat kocht ik blind (of moet dat eigenlijk niet doof zijn?) ten tijde van de release toen ik op de middelbare school zat. Vanwege de hoes? de naam? de belofte van (toen zéker nog) aparte muziek? Ik weet het niet meer, maar toen ik de muziek eenmaal had doorgrond was ik toch lichtelijk teleurgesteld, en wat ik me nog wèl herinner was dat dat vooral te maken had met de nogal schematische opbouw van met name Bacchanale en Needles and bones: een vrij basaal loopje wordt eerst op één instrument gespeeld, en daarna komen er steeds meerdere instrumenten bij om om dat loopje heen te tinkelen zonder dat er op melodisch vlak eigenlijk iets nieuws gebeurt (en dat begint Bacchanale ook nog eens halverwege opnieuw zonder dat het nummer verder intenser of "breder" wordt).
        Bij het wegdoen van al mijn vinyl is ookHeaven and Hell gesneuveld, maar met het in de loop der jaren groeien van mijn interesse in de 70's-synthesizer-pioniers kwam ook dít album in mijn herinnering terug, en omdat ik er wel vertrouwen in had dat mijn muzikale smaak veranderd zou zijn heb ik hem in de remaster van Vangelis zelf uit 2013 op Esoteric gekocht (mede geïnspireerd door het herontdekken van Aphrodite's Child's 666). En zonder dat ik hem nu echt met nieuwe oren hoor kan ik hem toch inderdaad veel beter waarderen; in de twee "schematische" nummers hoor ik nog steeds de mechanische opbouw zonder dat die me bovenmatig stoort, en ik vraag me nu vooral af waarom mijn wrevel over die twee tracks niet overschaduwd werd door de inventiviteit en de impact van de twee langste nummers Symphony to the powers B en 12 o'clock (en natuurlijk door de schoonheid van de bijdrage van Jon Anderson, maar dat vond ik indertijd ook al prachtig, terwijl ik nog niet eens iets van Yes in huis had).
        Vooral valt me nu op wat een rijke arrangementen Vangelis hier gebruikt om zijn afwisselend "norse" en subtiele melodieën vorm te geven. De basis is vaak synthesizers, maar daarnaast nemen afwisselend slagwerk, xylofoon, koren en solozang dikwijls de dominante rol over, en naast de synths hoor ik soms ook akoestische en elektrische piano en klavecimbel (geloof ik), hetgeen een heel kleurig geluidsbeeld oplevert; het lijkt wel alsof hij indertijd in één keer alle opgekropte muzikale energie eruit gooide in een soort carrière-bepalende toverbal die een halve eeuw later nog steeds uniek is. Overdaad schaadt, zeggen ze wel eens, maar ook "nothing succeeds like excess".
        Wat kan de smaak van een mens toch veranderen, of beter gezegd: wat kan een mens toch open komen te staan voor andere muzikale uitingen. (O, en wat iedereen hier misschien al weet, maar omdat niemand het vermeldt doe ík het voor de zekerheid maar even: in Movement three hoor je na ongeveer 2:20 al het thema van Chariots of fire uit 1981.)