Tangerine Dream - Atem (1973)

Op het album Atem is goed te horen dat Tangerine Dream een behoorlijke stap naar voren maakte. Dit kon mede gebeuren omdat er een stabiele situatie was ontstaan qua bezetting. De heren Froese, Franke en Baumann raakte goed op elkaar ingespeeld. Wat ook meespeeld is dat de leden van Tangerine Dream steeds handiger werden op de instrumenten. Voor het eerst in hun loopbaan maakte ze gebruik van de mellotron, en dat schijnt een instrument te zijn met een eigen wil.

Op Atem is mooie beeldende muziek te horen. Zo begint het album met het geluid van iemand die adem haald. Daarna maak ik mij een voorstelling dat er een reis wordt gemaakt door de luchtwegen van een mens. Als de muziek een climax bereiktt zie ik de persoon in kwestie angstig wegrennen waardoor de ademhaling heftiger wordt. De track Fauni-Gena levert voor mij het beeld op of je midden in het oerwoud sta tussen de inheemse dieren. Met de track Circulation of Events schept Tangerine Dream een wonderlijk butenaards sfeerbeeld. Het roept bij mij een beeld op van hoe alle hemellichamen steeds hun zelfde baan maken in de ruimte. En dan de slottrack Wahn. Dit is een meeslepende stemcollage van de heren Froese en Franke, het is net of ze alle frustraties er uitgooien. Een zeer bijzondere plaat uit de Pink Years is ten einde.

Atem mag zeker gezien worden als het voornaamste album uit de zg. Pink Years-periode, alhoewel Zeit mijn persoonlijke voorkeur geniet. Atem is afwisselender en is duidelijk hoorbaar alweer een grotere stap voorwaarts, maar het duistere, mysterieuze en beklemmende karakter van Zeit mis ik echter een beetje. Dit neemt overigens niet weg dat Atem een klassieker in zijn soort is.

Het titelnummer alleen al is een bijzonder geheel. Het begint erg broeierig en chaotisch met allerlei suisende en winderige geluiden. Vervolgens wordt er plaats gemaakt voor een pompeus, ietwat bombastisch stuk, waar zowaar een thema in te ontdekken valt. Echter is de bombarie slechts van korte duur, als ruim in de 5de minuut de muziek als het ware stil valt en er plaats wordt gemaakt voor een intiem, zeer geheimzinnig klinkende collage van klanken en andere sfeer-versterkende passages. Hier en daar zijn er nog geluiden te horen van windvlagen en het klateren van waterdruppels, maar in z'n geheel klinkt het zeer minimaal. Het is erg sterk materiaal, vooral als je je bedenkt uit welke tijd dit stamt.
Fauni-Gena klinkt, alsof ik me in een gigantische volière bevindt. De warme klanken van de mellotron gaan hand in hand met de diverse vogelgeluiden, waardoor er een behoorlijk sfeervol geheel ontstaat.
Qua toonzetting klinkt Circulation of Events op iets, wat wel op Zeit had kunnen staan. Beduidend dreigender van toon en erg onderhuids, is dit nummer er eentje die van mij véél langer zou mogen duren.
Tot slot is Wahn zo'n beetje de vreemde eend in de bijt wat betreft dit album. Toen ik dit nummer voor het eerst hoorde, had ik echt zoiets van: "What in the world is THIS ??" Nu ik het nummer zo onderhand wel 800 keer heb gehoord, vind ik het nog steeds iets geweldigs. Het lijkt mij qua stijl trouwens een ode aan de muziek van György Ligeti en Karlheinz Stockhausen.

Atem is old-classic TD. Duidelijk een album met muzikaal voer voor liefhebbers. En daar ben ik er één van.
Een 4.

Voor mij een nèt-niet-meesterwerk. Het titelnummer is ongekend krachtig, met dat begin vol zware percussie, het tussenstuk met rustiger insteek en daarna weer een lange onheilspellende coda, en Fauni-Gena is een prachtig mellotron-solostuk waarbij de vogelgeluiden bepaald sfeerverhogend werken. Circulation of events is echter minder beklijvend, alsof de groep aan het begin geen idee had waar ze naartoe gingen werken en op het einde eigenlijk nog stééds niet, en die stemmetjes en schreeuwtjes met echo's en andere effecten op Wahn waren toen misschien grappig maar doen nu alleen maar belegen aan, alsof iemand per ongeluk de microfoon had laten openstaan toen de leden elkaar lieten horen wat er allemaal met hun nieuwe speelgoed mogelijk was (hoewel de tweede helft van het nummer dan wel weer sterk is). (Pink Floyd deed iets dergelijks op het begin van Pow r. toc h. op hun debuutalbum, daar kan ik ook niet goed naar luisteren.) Jammer van die laatste enigszins stuurloze tien minuten, want de eerste drie-kwart van dit album is werkelijk fenomenaal, en uiteraard overheerst daardoor toch het goede gevoel.

Atem opent met een element wat op het vorige album totaal afwezig was: Een ritme. Een behoorlijk nadrukkelijk ritme zelfs, tribale klankmaten op militaire drums worden verstrengeld met de repeterende motieven van de Mellotron. Inderdaad dames en heren, dezelfde Mellotron die in de nabije toekomst de sound van Tangerine Dream gaat bepalen. Na 6 minuten bereiken de drums hun climax en staan we er weer alleen voor. Het nummer ontaardt zich in de ruimtelijke muzieklandschappen die we kennen van Zeit. Het is een teder, langzaam evoluerend geluid

Ik zeg bewust evolueert, want dat zijn de beelden die dit album bij mij oproepen. Een big bang, gevolgd door een expansie van materie. Daarna volgt een langzame celdelingen die zich op Fauni Geni schichtig doch gestaag doorontwikkeld tot levendige complexen van flora en fauna. De composities krijgen steeds meer vorm, zoals ook dit nieuw ontwikkelde klimaat meer vorm krijgt. De dauw is nog maar net weggetrokken terwijl de tropische planten zich ontvouwen en kleurrijke vogels neerdalen op hun nesten.

Circulation of Events kent een prikkelende spanningsboog en is daarmee indringender. Wordt menselijke dreiging geïntroduceerd in ons paradijselijke utopia? Wahn is bij vlagen een muzikale terugkoppeling naar het eerst nummer, maar de multi-vocale schreeuwerige stemmen verzorgen een manisch luisterspel. De nieuwe bewoners lijken in strijd met elkaar verwikkeld, totdat in de laatste minuten het paradijs weer in balans lijkt te raken. Blijkbaar hebben de stemmen de verschillen geaccepteerd, of hebben ze elkaar uitgeroeid.

Atem is uit een ander hout gesneden dan Zeit, maar is nog steeds intrigerend en cinematisch. De (relatief) korte uitbarstingen van experimentatie sieren dit album en maken een luisterbeurt zeer de moeite waard.