Al bijna twee jaar geleden ondernam ik een initiatief om voor elk album in mijn top 10 een recensie te schrijven waarbij ik elk nummer zou aflopen. Om één of andere reden ben ik daar maar 2 albums ver mee geraakt, maar ik had zin om weer 's in de pen te kruipen. Ondertussen is deze
Ten opgeklommen naar een derde plek in mijn top 10 en is hij het derde studio-album dat ik bekroon met de volle mep. Ik wil me toespitsen op de inhoud, maar vooral omdat die aansluit bij de gevoelens die Pearl Jam zo uitstekend weet op te wekken, want het lijkt me belangrijk dat dat aspect goed overkomt in de beschrijving. Hier gaan we dan!
Once begint ongewoon, heel rustig, sfeerzettend, bezwerend en we lijken een uitgebreid instrumentaal experiment tegemoet te gaan. Plots kan Stone Gossard zich echter niet langer stil houden en uit het niets komt daar een scheurende gitaarriff overheen razen.
Ten kan nu écht beginnen en tegelijk heeft een superbe rockgroep haar intrede gemaakt. Direct zitten we in plankgas en het nummer ontplooit zich tot een sterke uitbarsting van woede en paranoia. Opgekropte frustraties eisen een zware tol op de verteller, die gewapend met een jachtgeweer zijn furie plant uit te werken. Wat er ook van aan de basis ligt, ooit kon deze man kon zijn mentale neerwaartse spiraal beheersen, maar nu is de controle definitief zoek. De explosie bereikt een vurige zenit in een korte, maar krachtige schreeuwende gitaarsolo. In het slot raast Eddie als een beest mee tot aan de laatste
"ONCE!", die als een echo in de verte verdwijnt.
We nemen een stukje gas terug met
Even Flow. Dit personage vertoont opvallende gelijkenissen met die uit het vorige verhaal, maar lijkt er nog slechter voor te staan: hij kan niet lezen en heeft geen dak boven zijn hoofd. Een constante tweestrijd speelt zich af tussen het instinct om verder te gaan en de neiging om alle hoop te verlaten, te aanvaarden dat hij moegestreden is en dat er geen licht is aan het einde van de tunnel. Kwade gedachten maken hun intocht, maar hij verjaagt ze, zodat ze weg dwarrelen als vlinders en oplossen in de lucht. Langzaam neemt hij afstand van de realiteit en sluit hij ze uit, waarbij hij in zijn eigen wereld begint te vertoeven.
Met een formidabele openingsriff ontsnappen we uit die sombere gedachtengang en gaan we op naar het volgende hoogtepunt:
Alive! Veel is er al over gezegd en vaak werd het nummer verkeerd geïnterpreteerd. Er zit meer in de tekst en in de betekenis van het refrein, dat geen verkondiging van levenslust is, maar een jammerklacht is van een getraumatiseerde jongeman die van zijn moeder verneemt dat de klootzak die hij kent als zijn pa eigenlijk zijn stiefvader is; zijn biologische vader stierf voor zijn geboorte en omdat hij zo goed lijkt op zijn vader, dwong zijn moeder hem uit radeloosheid tot een incestueuze relatie. Behalve het laatste stuk is dit verhaal voor Eddie trouwens autobiografisch. De verwarring overmant hem en hij voelt verdriet, enorm verdriet, dat hem zodanig tekent dat hij suïcidale gedachten begint te krijgen en het besef dat hij nog leeft, dat hij nog overblijft, hem een doorn in het oog is, wat belichaamd wordt in een ondertussen legendarisch geworden refrein. Het lied overstijgt zichzelf echter pas echt bij die f-a-n-t-a-s-t-i-s-c-h-e uitgesponnen solo, waarvan elke noot vastgeroest zit in mijn hoofd. Het is een perfecte ontknoping die nog aan kracht wint door de betekenis van het verhaal en pas aan het einde mag je even uitblazen.
Heel eventjes maar, want daar komt
Why Go al aan. Opnieuw een uiting van woede en frustratie, maar daar is helemaal niets mis mee, het zijn thema's die Pearl Jam uitstekend naar voor brengt. Ditmaal gaat het over een meisje dat door haar slechte opvoeding in haar eigen leven fouten heeft gemaakt en daarvoor door haar ouders geïnstitutionaliseerd wordt. Het is vanuit haar perspectief een verwensing naar al wie haar in deze toestand heeft gebracht, vooral naar haar ouders toe, want hoe zij haar verwaarloosd hebben, heeft van haar de persoon gemaakt die zij zelf opgesloten hebben in een instelling. "Why go home?!" herhaalt ze, steeds opnieuw, omdat het voor haar geen thuis meer is. Of we het willen of niet, we zijn het product van onze ouders, daar kan iedereen zich wel voor een stuk in herkennen, en dit simpele rockliedje wint enorm aan betekenis als je je inleeft in het verhaal en het over je heen laat komen.
De spanningsboog wordt gelost als
Black ingezet wordt. De tekst is aanvankelijk vrij dichterlijk en abstract, maar naarmate het vordert, wordt duidelijk dat dit geen lichtpuntje is in deze bundel van trieste verhalen. De lucht smaakt bitter, het lachen van onschuldige kinderen doet pijn, melancholische gedachten willen maar niet verdwijnen, alles is in het zwart getatoeëerd. Het schildert een onherroepelijk verscheurde wereld, er is diep vanbinnen een donkere kloof ontstaan, zoals dat alleen kan door de prachtige oerkracht waarin het mensenras uitblinkt: de liefde. Stilaan daalt het verschrikkelijke besef neer dat die passie, die tederheid, die geweldige emotionele band gebroken is en de scherven niet meer te lijmen zijn, maar hoe kan dat als de vlam voor één persoon nog onverminderd verder brandt?
"I know someday you'll have a beautiful life, I know you'll be a star in somebody else's sky, but why, why, WHY can't it be mine?!"
De apotheose van het lied, met zijn indrukwekkende uithalen, vergezeld door een prachtig huilende gitaar, vormt een klankpalet dat bij mij de ziel raakt, een hartroerend, hartstochtelijk hoogtepunt in de rockmuziek. Langzaam vervaagt het tot een stilte...
...Waar de slepende baslijn van
Jeremy het overneemt. Beeld je het volgende even in: Je zit (terug) op school. In je klas zit een heel stille, ietwat schichtige jongen, genaamd Jeremy. Hij is niet uitzonderlijk groot of sterk en is dus een makkelijk doelwit. Om indruk te maken op je leeftijdsgenoten jaag je hem op stang. Hij bijt niet van zich af, dus laat je hem ook niet met rust. Dag na dag vind je een manier om deze jongen het leven zuur te maken en wat voor kwaad kan het, als hij zich er toch niet tegen verzet? Hij moet het maar nemen als een man. Op een morgen drijf je hem in een hoek, je slaat en schopt er maar op los en hij kan geen kant meer op. Plots plant er zich een vuist keihard tegen je kaak. Het kleine katje toonde zich heel even als een leeuw. Dit neem je natuurlijk niet en de toestand neemt een nog ergere wending: Jeremy vangt de volle laag en vanaf dit moment is hij ertoe verdoemd telkens opnieuw levenloos in te casseren. Tot hij op een dag niet meer naar school komt. Zou er hem iets overkomen zijn? Nee, hij zal wel thuisgebleven zijn. Je gaat achter je bank zitten in de les en de zoveelste banale schooldag vangt aan. Ineens wordt er geklopt op de deur en Jeremy komt binnen. Toch nog. De lerares uit haar ongenoegen voor de laattijdigheid en vraagt hem op het schoolkantoor hiervoor een toelatingsbriefje te halen. Hij zucht, lijkt akkoord te gaan en vertrekt. De les kan verdergaan. De deur zwaait echter opnieuw open en bruusk komt Jeremy binnengestormd, hij lijkt iets donkers in zijn hand te hebben. Voor de gehele klas kondigt hij aan: "Mevrouw, ik heb gehaald waar ik werkelijk om ging", steekt de loop van een .357 Magnum revolver in zijn mond en haalt de trekker over voor iemand kan ingrijpen. Met een luide knal, een rode vlek en een doffe bonk eindigt zijn leven omstreeks 9u45 op de morgen van 8 januari, 1991.
Jeremy spoke in class today...
Eddie haalde zijn inspiratie hiervoor uit een echt artikel dat hij in de krant las en besloot dat dit verhaal belangrijker was dan louter een pagina in de krant. Daar kan ik hem alleen maar gelijk in geven. Iedereen wordt op gegeven moment wel geconfronteerd met pesterijen: als slachtoffer, als dader of als omstaander. Beeld je 's in dat hetgeen dat zich in jouw leven voordeed, een afschuwelijke wending als deze had genomen. Ik huiver bij de gedachte. Dit briljante nummer is een herinnering aan wat voor repercussies "onschuldige" pesterijen kunnen hebben.
Try to forget this.
Try to erase this.
Try...
Try to erase this from the blackboard...
Emotioneel gedraineerd na twee meesterwerkjes begin ik aan het hypnotiserende
Oceans. Ik sluit mijn ogen, adem diep uit en laat me meevoeren met de stromingen. Aanvankelijk stond dit nummer mij tegen, maar ik ben het echt leren te waarderen en besef nu dat het een noodzakelijk rustpunt is na al wat de luisteraar hiervoor over zich krijgt. De golven die Eddie bezingt, lijken symbool te staan voor de tijdingen van het leven, die ons scheiden, maar ook terug kunnen samen brengen, iets dat gemakkelijk kan doorgaan voor de eerste hoopvolle boodschap die we te horen krijgen. De golf deint uit, steeds langzamer, en valt stil...
KNAL!
Porch roept je opnieuw tot de orde! Een stevige riff stuwt het lied voort, dat vervolgens overvloeit in de volgende adrenaline-opwekkende knaller. Met inhoud ga ik je nu eens niet doodslaan, liever heb ik het over die zalige break in het midden, waar Gossard en McCready hun spierballen rollen en erg lekkere harmonieën uit hun elektrische gitaren weten te toveren. Terug een hogere versnelling in en de groep laat zich weer helemaal gaan in een finale waar je gewoon niet stil bij kan blijven zitten.
Garden neemt een koele aanvang, waarbij geleidelijk droevige echo's weerklinken over een onheilspellende melodie. De verteller klinkt versuft, uitgeput: naar mijn interpretatie schetst hij een beeld van een grijze, uniforme samenleving onder het juk van een "alziend oog" dat misleidt en domineert. Het wordt een zwart gat dat alle vitaliteit en kans op groei wegneemt, zonder kans op ontsnapping. Meteen wordt duidelijk waar het machtige refrein over handelt: hij reikt de hand naar een persoon in deze grauwe realiteit, in de hoop nog leven en vrijheid te ontdekken in dit steriele kerkhof, deze tuin van steen. De spanning neemt toe als we de conclusie naderen, de oproep wordt schrijnender, tot de verteller de moed opgeeft, inzakt en verklaart dat hij zelf de nood om te leven, om zich uit te leven niet langer nodig heeft. Een overdreven toekomstbeeld, of ligt het toch niet zo ver van ons bed als we graag zouden denken?
Geen tijd om hierover te mijmeren,
Deep stormt immers binnen. We krijgen een triumviraat van helse thema's voorgeschoteld: drugsgebruik, moord en verkrachting. Driemaal wordt een onschuldige ziel gecorrumpeerd, driemaal sleurt een krijsende Eddie je mee de dieperik in. Afgrijselijk levendig komt het verhaal telkens tot leven:
To the street below, he just ain't nothin'
But he's got a great view, and he sinks the needle deep
Can't touch the bottom
[...]
To the sky above he just ain't nothin'
But he's got a great view, and he sinks a burning knife deep
Can't touch the bottom
[...]
To the man above her, she just ain't nothin'
And she doesn't like the view
But he sinks himself deep
Als ik de krant opensla en ik lees dat er weer een vader zijn kind seksueel misbruikte, een moeder haar dochters heeft vermoord of een man zijn buren te lijf is gegaan met een hakmes, denk ik terug aan
Deep, besef ik me hoe actueel het nu nog meer geworden is en vraag ik me soms toch af of deze tragische gebeurtenissen ooit een einde zullen kennen. Schromelijk ondergewaardeerd is dit nummer hier als je het mij vraagt.
Van de intensiteit glijden we in de sereniteit. Met het pareltje
Release zijn we inmiddels al aan het einde van deze tocht gekomen en met een diepe zucht laat ik me vervoeren door het landschap van dit vreedzame en oprechte kunstwerkje, waarin Eddie zijn overleden vader aanspreekt, afscheid van hem tracht te nemen en belooft dat ze elkaar ooit zullen ontmoeten. We sluiten af in schoonheid.
Op mijn versie van het album keert de melodie die het album inzette, blijkbaar genaamd
Master/Slave, nog eens uitgebreid terug, ditmaal zonder onderbreking. Niet echt een noodzakelijke toevoeging, maar het luistert aangenaam weg en is leuk om op adem te komen.
Zo, dat zijn mijn gedachten over
Ten in een eerder grote notendop.

Ik blijf het moeilijk vinden om de complete emotionele lading van de nummers in woorden uit te drukken zonder in herhaling te vallen of te ver te gaan. Luisteren en genieten, zou ik zeggen!