Ayreon - The Theory of Everything (2013)

Net als voorganger 01011001 uit 2008 niet het beste dat Ayreon heeft gemaakt, maar wel weer een fraai en zeer verzorgd conceptalbum. De teksten zijn hier en daar aan de simpele kant en het 'verhaal' is niet bijster boeiend, maar de muzikale uitwerking is wederom eersteklas en tot in de puntjes verzorgd. Productioneel zit het geheel bijzonder knap in elkaar. Dit keer qua sfeer wat meer folk-achtig, met veel ruimte voor allerlei avontuurlijke keyboard-partijen. Sporadisch is het album gelukkig ook best stevig, met lekker zwaar gitaarwerk en een aantal felle tempowisselingen. Bepaalde songs hebben een iets te hoog 'riverdance'-gehalte en het duurt me allemaal net iets te lang (het album bestaat uit vier lange tracks, onderverdeeld in 42 kortere songs), maar overwegend wel een imposante en meeslepende progressieve rockplaat.

Na vijf jaar en in die periode vele releases buiten Ayreon om van de hand van Arjen Lucassen is ditmaal zijn impactrijkste project terug. The Theory of Everything is de naam en deze is van ouderwetse Ayreon-kwaliteit wat mij betreft, om maar direct mijn visie erop te delen. Ik beleef het album alleen iets anders dan de meeste andere Ayreon-langspelers. Dit komt door de maar liefst 42 tracks waarin het album zich manifesteert. Op de vorige albums waren zonder uitzondering middellange tot lange nummers aanwezig, die traditie wordt hier gebroken. Hoewel Arjen zelf van vier epics spreekt, voelt het duidelijk voor mij als 42 stukken aan. Het album raast voorbij daar je van thema naar thema springt en de tempi wisselen sneller dan ooit. Toch bevat The Theory of Everything alles wat we van Ayreon gewend zijn: Stevige progmetal, jaren ’70-progrockelementen, keltische passages, bombast en vele keyboardsolo’s.

Na The Human Equation voor de tweede keer geen Science Fiction. Het is een verhaal dat het klassieke fenomeen van de dunne lijn tussen gek en genie betreft. Zanger Tommy Karevik (Kamelot, Seventh Wonder) is een wonderkind en zijn vader, vertolkt door Michael Mills van de niet zo bekende band Toehider, is wetenschapper. Het begint allemaal in een gymnasiumklas of iets dergelijks en het verhaal bestrijkt 11 jaar. In deze klas zit ook een andere bolleboos die de rivaal blijkt van Karevik. Marco Hietala neemt deze rol op zich. Het wonderkind lijkt iets van autisme te hebben en weet nauwelijks sociaal contact te maken en niemand kan zien wat er in hem omgaat. De gepassioneerde moeder van het wonderkind is Christina Scabbia van Lacuna Coil. Zij weet met de vader niet wat ze met het wonderkind aanmoet, John Wetton zal als Psychiater hier een rol in spelen. Dan is er nog een klasgenote die door het hele verhaal een bondgenote is van het wonderkind: Sara Squadrani van de obscure powermetalband Ancient Bards. De docent is ‘JB’ Christofferson van Grand Magus en Spiritual Beggars.

De lijst van zangers ervaar ik als minder indrukwekkend ten opzichte van de andere Ayreon-albums, maar de kwaliteit op vocaal gebied hoeft er echter voor mij niet onder te lijden. Zo is Hietala wat mij betreft perfect gekozen als ‘rivaal’ met zijn indringende stem en ietwat kwaadaardige cachet, zoals hij bij Nightwish altijd al voor iets extraas zorgde. Wat te denken echter van de twee relatief onbekenden; Mills en Squadrani. Squadrani heeft een bereik dat er niet om liegt, maar vooral een warm, frivool timbre. Mills heeft een ongelooflijk bereik en vormt hier en daar een mooie chemie met Karevik. Hoewel de band Seventh Wonder mij niet zo heeft, merk ik in deze setting hoe goed laatstgenoemde daadwerkelijk is. Een fraai geluid, een groot bereik en af en toe een bepaald soort lekkere ‘kreun’. Scabbia maakt misschien nog het minste indruk, hoewel technisch prima en relatief veel power. Als de rauwe, ietwat bluesy stem van Wetton inzet weet je dat de psychiater in het spel is. Geweldig hoe zijn stem openbreekt in The Diagnosis.

Onder anderen toetsenisten Rick Wakeman en Keith Emerson, Genesis-gitarist Steve Hackett en volksinstrumentalist Troy Donockley waren ook bereid een bijdrage te leveren. Iedereen doet waar hij of zij goed in is. Let eens op de Moog-solo’s van Emerson en Wakeman in combinatie met de synthesizersolo’s van Rudess. Troy Donockley voegt met zijn fluiten en pijpen ook zeker wat toe op het folkgebied, natuurlijk een element wat Lucassen altijd al op een adequate manier probeert te verwerken in zijn stijl. Ditmaal is er ook werk gemaakt van orkestratie door ene Siddharta Barnhoorn, die zich vrijwillig schijnt te hebben aangeboden bij Arjen.

Aan de buitenkant komt het album wat lastig, technisch over met aardig wat wetenschappelijke fenomenen als songtitels, maar dit betreft dan ook slechts de buitenkant. Ik vind het een heel toegankelijk en een meeslepend concept. Mocht je niet zo intensief naar de teksten luisteren, staat alles in het boekje uitgelegd. Een selectie van hoogtepunten is het keyboardgeweld in Progressive Waves, het mooi opgebouwde The Consultation gevolgd door Diagnosis, het up-tempo Collision voor de afwisseling en het koppel The Visitation en The Breakthrough waar de conceptuele climax van het album in feite plaatsvindt. Sorry voor aankomend cliché, maar eigenlijk is vooral het geheel is mij een waanzinnige beleving. Door de vele dynamische wisselingen en het concept dat je niet loslaat is een luisterbeurt van anderhalf uur ook voorbij voor je er erg in hebt.

Kortom na de sluiting van het Ayreon-verhaal in 01011001 weet Lucassen toch weer inspiratie te vinden om een album te schrijven dat ik van dezelfde torenhoge kwaliteit ervaar als Into the Electric Castle, The Human Equation en 01011001. Alles is nog meer geperfectioneerd dan voorheen, de mastering van het albumis dit keer voor de eerste keer niet door Arjen zelf gedaan. Misschien moet je wat wennen aan de vele kleine entiteiten waaruit voor de verandering dit Ayreon-album is opgebouwd, maar ik denk dat iedere Ayreon-liefhebber ten volle zal genieten van de vele hooks, verrassingen, bombast en het fraaie concept. Ouderwets vakmanschap van onze grote Hollandse progcomponist.

Ik heb met opzet even gewacht met het uitbrengen van een stem op deze nieuwe van Ayreon, omdat Arjen Lucassen nog altijd één van mijn grootste muzikale helden is. In de eerste intensieve luisterbeurt, met boekje erbij en meelezen, was ik teleurgesteld. Nu kan ik met een gerust hart zeggen: "He did it again!" Het is ook door en door Ayreon, en duidelijk niet Star One, en dat doet me ook goed. Ik heb echter wel enkele opmerkingen die ik er gewoon even uit moet hebben.

Het verhaal
Ok, dus dan hebben we een prodigy, zijn ouders, een leraar en een psychiater. Vijf hele logische rollen als je bedenkt wat er allemaal mis is met het kind. Dat het één of andere superintelligente familie betreft vind ik ook allemaal leuk en prima. In principe vind ik dit verhaal gewoon leuk en boeiend, en ook wat verrassend, omdat het in een Ayreon-album zit. Waar ik moeite mee heb zijn de rollen van de rivaal en het meisje. Vooral de rivaal vind ik heel erg cheesy gebracht en als je zijn teksten leest vraag je je ook af of die misschien niet beter weggelaten hadden kunnen worden. Het meisje is natuurlijk onlosmakelijk verbonden met de rivaal, maar ook haar rol vind ik niet realistisch. Een kind dat zo vaag is als de prodigy beschreven is zal heus geen aanbidster hebben, al gun ik het hem van harte natuurlijk. De uiteindelijke misdaad die de rivaal en de prodigy samen plegen vind ik ook te simpel gevonden... Maar goed, kennelijk moet je Ayreon niet luisteren voor de hoogstaande concepten, al vond ik de vorige albums stuk voor stuk een ijzersterk concept hebben. Wat dan wel voornamelijk door het verhaal een echt kippenvel momentje is, is het moment dat je ontdekt dat de vader hem nooit had kunnen helpen... maar toch zijn er twee handschriften te vinden op het blackboard... Alleen als ik er aan denk krijg ik al kippenvel.

De cast
Lucassen heeft de cast dit keer sterk verkleind en niet meer zo uitbundig gehouden als op 01011001, welke ik juist daarom zo goed vond. Maar in principe mis ik geen andere stemmen hier. Laat ik beginnen te zeggen dat ik vooral Michael Mills en Cristina Scabbia geweldig vind zingen en acteren. Vooral bij "The Parting" krijgt Scabbia de woorden nauwelijks uit haar keel, alsof ze werkelijk gebroken is. Ook Mills kan oprecht woede/irritatie uiten op "The Gift" en zijn enthousiasme is doorgaans overtuigend. Hij is de ster van dit album. Marco Hietala heeft dan die rol van rivaal gekregen, maar hij vervult hem goed en komt overtuigend over. Hoewel zijn rol cheesy is, weet hij er het beste van te maken. JB en John Wetton hebben fijne, lage stemmen die je bewegen en die doordringen tot in je binnenste, maar Lucassen laat ze af en toe de hoogte in gaan, en daar ligt hun kracht niet, vind ik. Sara Squadrani klinkt prima, maar niet zo bijzonder. En dan... Tommy Karevik. Wat ziet iedereen toch in die man? Seventh Wonder, de nieuwe Kamelot, ik kan er niks mee, voornamelijk door de zang. Zo ook hier, hij klinkt zo levenloos en emotieloos, en wanneer hij wel emotie laat blijken vind ik hem zeikerig klinken. Maar goed, gelukkig kan zelfs hij het werk van Lucassen niet te gronde richten.

De muziek
Wat natuurlijk opvalt is dat Arjen Lucassen voor een ander soort structuur is gegaan bij dit album dan op voorgaande albums. Vier lange nummers van 22 minuten elk, bestaande uit meestal 11 kleine stukjes muziek. Op zijn best is The Theory of Everything daarom een ware eenheid, op zijn ergst is het fragmentarisch. Hij heeft hierdoor echter wel meer de ruimte om verschillende thema's aan elkaar te naaien en af en toe te verwijzen naar een eerder thema, zoals in "Transformation" of "The Lighthouse". Zodra dat ritme van "The Blackboard" ergens klinkt alleen al krijg ik kippenvel. En dat is dan wel zeker de kracht van dit album. Qua thema's en melodieën heeft Arjen Lucassen zichzelf gewoon weer overtroffen. Hoe lukt het hem toch steeds om elke plaat met talloze goede melodieën en riffs aan te komen die allemaal des Ayreons klinken? Qua muziek is het eerste hoofdstuk, "Singularity" mijn favoriet. Deze bevat ook de geweldige bijdrages van Jordan Rudess en Keith Emerson tijdens het pronkstuk van de gehele 2CD: "Progressive Waves". Ook de pianobijdrage van Rick Wakeman tijdens het eerste deel van het titelnummer is een hoogtepunt. De hoofdstukken "Symmetry" en "Entanglement" zijn wat minder opgetogen en druk en zijn ook qua verhaal wat duisterder, en over de hele linie nét iets minder dan het eerste deel. Het laatste hoofdstuk "Unification" sluit het album op een waardige manier af en zeker de eerste luisterbeurt laat je, mits je meeleest met het boekje, geschokt achter... Als muziek dát weet te bereiken, dan heeft het je goed geraakt.

Ja, ik heb inderdaad aardig wat felle kritiekpunten voor een 4,5 beoordeling, maar die heb ik alleen omdat ik bij Ayreon met andere maten meet dan bij andere artiesten. Deze man heeft van mij al vier keer een vijf sterren beoordeling gekregen op deze site, dus dan kan ik een 4,5 beschouwen als een lichte teleurstelling. Maar het blijft Ayreon, en Ayreon heeft op mij zo'n grote aantrekkingskracht dat het altijd een stapje voorloopt op de meeste andere artiesten die ik volg. Te onthouden van deze plaat: Michael Mills, én "Progressive Waves"!

Zoals gebruikelijk bij Ayreon zit alles weer uitstekend in elkaar, is er een aantal prima vocalisten aangetrokken, zijn er leuke instrumentale bijrollen voor een paar extreem grote namen (Wakeman, Emerson, Rudess, Hackett, Wetton), ligt er een aardig verhaal met een leuke twist aan de basis (hoewel ik af en toe aan Tommy moet denken) en zitten er een paar sterke muzikale thema's in (met name in de titelnummers), maar als geheel maakt het op mij toch de indruk van too much and not enough. Misschien komt het wel door de beperkingen van het medium : om de plot vooruit te helpen moet Lucassen al te regelmatig verhalende zangpartijen invoegen, waardoor er weinig ruimte is voor lange instrumentale stukken om sfeer te bouwen (of om gewoon de luisteraar te laten genieten), en dat wreekt zich in het fragmentarische karakter van dit album – ook al beschouw je dit als vier lange "plaatkanten", dan nog verspringt elk van de vier delen wel héél vaak van melodie en stemming, en de instrumentals zijn over het algemeen te kort om echt afwisseling te bieden. Ik word gewoon te weinig verrast zoals door het gebruik van een prachtig mellotron in Quid pro quo, een orkest in String theory en de aparte solo van Steve Hackett op The parting.
        Overigens wel nog even een lans breken voor Ed Warby, die nu al zó lang komt opdraven voor Lucassens Ayreon-projecten en daarbij elke keer weer perfect werk aflevert : stevig, functioneel, complex en altijd interessant, maar nergens de andere instrumenten overvleugelend. Chapeau.

Ah, ok maar in dit verband denk ik dat het zuiver bedoeld is om het verhaal te dekken en daarom niet te verzanden in het uitdiepen van karakters die niet relevant zijn voor het verhaal

Na het project Ayreon voor een aantal jaren in de ijskast te hebben gezet wegens een gebrek aan inspiratie en om zich te focussen op andere projecten, vindt Lucassen het tijd om met een vervolg van 01011001 te komen.

The Theory Of Everything is het meest progressieve album van Ayreon tot nu toe, met vier nummers van +20 minuten (die op verzoek van InsideOut in fragmenten zijn geknipt). Diverse muzikale thema's komen in de nummers op verschillende wijze terug, maar verder kennen de nummers geen structuur van herhalingen. Ook kom je op dit album geen pakkende refreinen tegen zoals op het voorgaande werk. Dat maakt dit album wat lastiger te doorgronden misschien. Volgens Arjen zelf is dit mede daarom ook zijn minst succesvolle album in verkoopaantallen, naast dat dit album ook beduidend minder heavy klinkt dan THE of 01011001.

Persoonlijk vind ik deze kenmerken van het album eerder een aanbeveling. De continue ontwikkeling in de nummers zorgt er voor mij voor dat ik als luisteraar continu geboeid blijf. De 90 minutenlang dit album vliegen dan ook voorbij.

Heb ik dan nog wat te zeuren over dit album? Ja, over de teksten. De verhalen van Ayreon zijn normaal al niet zo aan mij besteed, maar op TTOE zijn de teksten soms wel erg cheesy en leiden af en toe af van de geweldige muziek. Ook vind ik de cast op deze plaat minder sterk dan op eerdere albums, al vind ik JB een positieve verrassing alhier, net als Michael Mills. Tommy Karevik, die ik dankzij zijn werk met Seventh Wonder tot en met The Great Escape hoog had zitten, zingt uitstekend, maar begint hier de overdreven maniertjes te ontwikkelen die me in zijn latere carrière tegen gaan staan.

Het zijn kleine kritiekpunten die de pret bij beluistering nauwelijks kunnen drukken. Daarom scoort dit album dan ook hoog in mijn ranking van de Lucassen-discografie.

1. Ayreon - Into The Electric Castle
2. Ayreon - The Human Equation
3. Star One - Space Metal
4. Ayreon - The Theory Of Everything
5. Ayreon -The Dream Sequencer
6. Ayreon - 01011001
7. Ayreon -Flight Of The Migrator
8. Guilt Machine - On This Perfect Day
9. Star One - Victims Of The Modern Age
10. Ayreon - Actual Fantasy
11. Ayreon - The Final Experiment
12. Ambeon - Fate Of A Dreamer
13. Arjen Anthony Lucassen - Lost In The New Real
14. Stream Of Passion - Embrace The Storm

Hmm, dit gaat toch wel echt de verkeerde kant op. Het is met een nieuw album altijd even lastig inschatten of die eerste indruk wel echt terecht is. Er zijn al verschillende platen geweest die echt even nodig hadden om te landen. Het kwartje met The Theory Of Everything wil maar niet vallen. Het klinkt heel degelijk. Het zijn de solo's die de moeite waard zijn, zoals de keyboardsolo's van Keith Emerson en Jordan Rudess, maar ze kunnen niet verhullen dat dit album eigenlijk maar weinig om het lijf heeft. Lucassen blijft voortdurend in de midtempo hangen en kleedt de boel aan met dezelfde zwierige melodieën die we al veel vaker als opvulling gehoord hebben.

De basis van dit album is wel in orde, maar er is maar weinig waardoor het eruit springt. Bijna alsof Arjen Lucassen het ertoe doet: korte songs, geen opbouw naar climaxen en, eerlijk is eerlijk, geen imposante lijst aan gastzangers. Waar The Universal Migrator praktisch de top qua powermetalzangers van die dagen had, vind je hier namen waar ik nooit eerder van gehoord had. Niet dat dit een probleem is, maar ze maken ook geen blijvende indruk. Cristina Scabbia ken ik dan uiteraard wel, en doet het vrij goed, maar JB Christoffersson van Grand Magus is hier volkomen misplaatst. Ondanks dat de plaat niet verkeerd is, voelt het allemaal wel vrij teleurstellend aan. Er zijn veel leuke dingetjes te horen, maar als geheel werkt het niet.


Tussenstand:
1. Star One - Space Metal
2. Ayreon - The Universal Migrator - Part One: The Dream Sequencer
3. Ayreon - The Human Equation
4. Ayreon - The Universal Migrator - Part Two: Flight of the Migrator
5. Guilt Machine - On This Perfect Day
6. Star One - Victims of a Modern Age
7. Ayreon - The Final Experiment
8. Ayreon - 01011001
9. Ambeon - Fate of a Dreamer
10. Ayreon - Into The Electric Castle
11. Ayreon - The Theory Of Everything
12. Arjen Anthony Lucassen - Lost In The New Real
13. Stream of Passion - Embrace The Storm
14. Ayreon - Actual Fantasy

De Ayreon-plaat waarbij het voor mij het langste duurde voor het kwartje viel. Een kleinere cast, korte stukjes die samen dan een enkel nummer vormen (dit vier keer) en een verhaal dat toch iets minder aansprak dan voorgaande keren het geval was: het maakte het allemaal niet makkelijker. Tevens is er met JB van Grand Magus ook voor de eerste keer een miscast. De beste man is geschikt voor de epische doom van Grand Magus, hier komt hij als leraar niet genoeg tot zijn recht. Tommy Karevik, Marko Hietala, Sara Squadrani (van het fantastische Ancient Bards) en Michael Mills komen echter wel allemaal enorm tot hun recht.

The Theory Of Everything is bijna niet te luisteren als losse nummers, het moet achter elkaar gedraaid worden om goed te kunnen openbaren. Uiteindelijk is me dit goed gelukt, maar het kostte beduidend meer tijd dan normaal vanwege het gemis aan die kenmerkende songs. De gastsolo van Steve Hackett is wel een absoluut hoogtepunt, wat een fenomenale snarenkunstenaar blijft dat ook!

Tussenstand:
1. Ayreon - Into The Electric Castle
2. Ayreon - The Human Equation
3. Ayreon - 01011001
4. Guilt Machine - On This Perfect Day
5. Star One - Space Metal
6. Star One - Space Metal
7 Ayreon - The Dream Sequencer
8. Ayreon - The Final Experiment
9. Ayreon - Universal Migrator
10. Ayreon - The Theory Of Everything
11. Arjen Anthony Lucassen - Lost In The New Real
12. Ambeon - Fate Of A Dreamer
13. Stream Of Passion - Embrace The Storm
14. Ayreon - Actual Fantasy