(Voor Roeland, als hij dit nog gaat luisteren, iets te lezen ondertussen, namelijk: weer eens een poging om iets zinnigs over R.E.M. te zeggen van mijn kant.)
Algemene info:
'R.E.M. mark the point when post-punk turned into alternative rock.' (Citaat van het internet geplukt.)
Zo zou je de band inderdaad kunnen omschrijven, hoewel het moeilijk is op R.E.M. een duidelijk label te plakken. Verlegenheid, een tegendraads gevoel voor humor en een bijna fobische angst om in een hokje te worden gestopt zorgden ervoor dat de band, vooral in hun begindagen, er alles aan deed om zo vaag en cryptisch mogelijk over te komen.
Deze plaat, bijvoorbeeld. Hij kan Fables Of The Reconstruction heten, maar ook Reconstruction Of The Fables. Ligt er aan hoe je de LP indertijd vasthield. Typisch R.E.M., dus. Meestal wordt overigens de eerste titel aangehouden.
De fabels van de wederopbouw, of de wederopbouw van de fabels, is de derde langspeelplaat van R.E.M.. Hun vorige twee werden redelijk dicht bij huis (Georgia in de V.S.) opgenomen, maar voor deze trokken ze naar Londen, waar ze samenwerkten met producer Joe Boyd (Nick Drake, Fairport Convention). Hij mat de band een wat helderder en dikker aangezet geluid aan dan op hun vorige platen.
De bandleden waren zelf achteraf niet tevreden over het resultaat. Ze ontkennen het tegenwoordig, maar drummer Bill Berry heeft later zelfs eens laten weten: 'Fables sucked!'
Ook veel vroegere fans waren teleurgesteld in het album, en waren pas weer tevreden toen de band een jaar later kwam met het lappendeken 'Lifes Rich Pageant'.
Toen ik een top 10 wilde maken voor op deze site, moest ik even stevig nadenken over welke plaat van R.E.M. ik zou kiezen. Dát er een plaat van die groep in zou komen was duidelijk, want ik kan met het leven zonder R.E.M. nauwelijks voorstellen, maar welke?
Ik denk dat ik deze heb gekozen omdat hij qua geluid interessanter is dan Murmur, net iets betere liedjes bevat dan Document, en wat raadselachtiger is dan Out Of Time, mijn andere drie voor de hand liggende favorieten.
Zonder dat er ergens sprake is van een plot of een echt concept, is Fables hun meest verhalende lp, op een bepaalde manier. Elk nummer brengt je in een nieuwe wereld, met nieuwe karakters die we alleen maar kunnen observeren, zonder dat we weten wat ze precies drijft.
Wat betreft het decor: Deze plaat ademt uit alle gaten de sfeer van het zuiden van de Verenigde Staten die de oude R.E.M. kenmerkt. Let op: dit is niet het Amerikaanse zuiden dat we kennen van de tv: dikke rednecks met vage christelijk-fundamentalistische ideeën, rijdend in een pick-up truck met een verzameling jachtgeweren in de achterbak.
Het zuiden volgens R.E.M. is een klamme, mysterieuze plek, waar op elke straathoek een excentrieke kunstenaar woont, en in het moeras, volgens de folklore, vreemde wezens leven.
Op dat gevoel zou je lang door kunnen associëren zonder dat je het precies in woorden te pakken krijgt. Stel jezelf als kind voor, terwijl je verdwaald bent in het bos, op het moment van de dag net als de zon begint onder te gaan. Je komt langs onleesbare houten richtingaanwijzers die kraken in de wind, verlaten groene schuurtjes en vreemde kunstwerken gemaakt van allerlei gevonden materiaal, misschien in elkaar gezet door een lokale kluizenaar, of door een of andere indianenstam.
De uitgestrekte schaduwen van de vroege avond dansen om je heen, alsof ze een eigen leven hebben. Met grote ogen, met de angst en onbevangenheid van een kind, kijk je om je heen, overgeleverd aan je meest primaire gevoelens.
De muziek begint...
Zes snerpende noten op de gitaar zetten een tegendraadse, bijna akelige groove neer. Heel anders dan het Byrds/Stones gitaarwerk dat we van R.E.M. gewend zijn (dit zou een ode kunnen zijn aan Tom Verlaine). Michael Stipe zingt: 'I fell asleep/ reading just about every paragraph...' en beschrijft daarna een droomwereld waarin de natuurwetten zoek zijn, en de lucht doet denken aan een kunstwerk van
Man Ray
'When the light is mine, I felt gravity pull...'
Feeling Gravitys Pull (de bewuste spelfout is weer typisch R.E.M.) is een van mijn grote favorieten van de band, door de dromerige maar dreigende sfeer en dito tekst:
'Time and distance are out of place here...'
Het nummer valt uiteen in een draaikolk van ronkende gitaren en strijkers, en we worden weer enigszins bij de les geroepen door Maps And Legends.
Dit is redelijk conventionele R.E.M.-folk, met murmelende coupletten van Michael Stipe over psychedelische gitaarakkoorden, en een refrein dat het doet lijken op een tune voor een zelfverzonnen tv-show die alleen in je dromen bestaat. Nummer dat je langzaam voor zich wint, in mijn geval pas na vele luisterbeurten.
Driver 8, een soort absurd kinderverhaaltje over een trein en een machinist, is een van de meest perfecte en hoog gewaardeerde R.E.M.-nummers. Een nummer met een rijke melodie die constant in beweging blijft, met extra bonuspunten voor Peter Bucks warme gitaarwerk.
Life And How To Live It is weer een van mijn favoriete R.E.M.- nummers. Het schijnt gebaseerd te zijn op een waargebeurd verhaal rondom een lokale excentriekeling die zijn huis in twee verschillende stijlen had ingericht, en binnen dat huis twee verschillende levens leidde, afhankelijk van zijn stemming.
Na een kort, subtiel intro barst het nummer open in een onbegrijpelijk maar verdomd aanstekelijke rocker:
'My pockets are out and running about/ embarking on the street to tell what I have in there...'
Op 2:20 hoor je Stipe zelfs letterlijk zingen wat er in de muziek gebeurt ('...the air quickens/ tension building/ bending bridge/ and suddenly...Life and how to live it!!!')
Heerlijk nummer.
Deze eerste vier nummers vind ik persoonlijk het sterkste gedeelte van R.E.M.´s oeuvre.
Dat niveau wordt de rest van de plaat naar mijn mening nog één keer gehaald, op de bizarre pianoballade Wendell Gee, die het album afsluit.
Wendell Gee, wederom een lokale excentriekeling, heeft genoeg van de wereld, klimt in een boom, en verdwijnt spoorloos. Of zoiets.
('There wasn't even time to/ say goodbye to Wendell Gee/ So whistle as the wind blows/ whistle as the wind blows...').
Ondanks de absurde tekst en het zoetige arrangement slaat de droefheid in het nummer op de juiste momenten keihard aan.
De liedjes er tussenin zijn, vind ik, van wisselend niveau.
Old Man Kensey is wel een interessant liedje. Wederom een verhaal over een excentriek figuur, vol met absurde beelden en cryptische verwijzingen: 'Kensey's away/ stand on your head/ that's my folly/ I'm ready to go.'
Het lijkt soms alsof je in een schemerige herberg wordt toegezongen door twee dorpsgekken, een soort scene uit Twin Peaks waar je hoogstens theoriën over kan vormen zonder echt dicht bij de precieze bedoeling te komen.
Die twee dorpsgekken zijn Stipe en bassist Mike Mills. Beide geen topzangers, maar de manier waarop hun stemmen samenwerken en contrasteren is een van de grote wapens van R.E.M. als band.
Can't Get There From Here is een soort grapje, zeg maar die mop van de blanke alto's die ineens een soulnummer maken. Het is allemaal net boeiend en catchy genoeg, met die koddige blazers en verwijzingen in de tekst naar een plaats genaamd Filomath (?) waar je heen kan gaan om inspiratie op te doen.
De
videoclip was een van de eerste van R.E.M. die enige airplay kreeg, een melig curiosum dat de moeite waard is om een keer te bekijken.
Green Grow The Rushes is een beetje te kabbelig, hoewel net dat nummer dan weer over oorlogsgeweld en onschuldige doden schijnt te gaan. Objectief gezien is het wel een mooi liedje, maar ik heb er nooit veel mee gehad.
Voor Kohoutek heb ik dan weer een enorme zwak. Een nummer dat constant schakelt tussen apathie en een vreemd soort nervositeit, met Stipe die in het refrein een kopstem opzet die zo lelijk is dat hij weer mooi wordt, dat hij weer lelijk wordt, dat hij weer mooi wordt. Even romantisch als akelig.
De
Kohoutek is een komeet, trouwens, die slechts eens in de honderdduizend jaar voorbij aarde komt.
'Like Kohoutek/ you were gone...'
Dan volgt er toch wel een klein dipje. Auctioneer is hoogstens een middelmatige R.E.M.-rocker, die al snel irritant wordt in zijn beukritme en eenzijdigheid, en Good Advices is gewoon saai.
En dan kruipt Wendell Gee in zijn boom, wordt ons aangeraden mee te fluiten met de wind, en ontwaken we uit de droom.
De lange schaduwen waren uiteindelijk toch gewoon schaduwen, en verdwijnen als we de spaarlampen in de woonkamer aandoen.
Of misschien is dat wel de illusie: die volwassen wereld die we onszelf opdringen, waarin alles gewichtig is en rationeel, en past in duidelijke hokjes. Kantoren, files, tl-licht, en overvolle agenda's.
Misschien is R.E.M. een van die zeldzame bands die begrijpt dat we ondanks al die illusies altijd kinderen zullen blijven, dat we ondanks al onze grote ideeën en stoerheid nog steeds worden gedreven door primaire gevoelens, en stiekem bang zijn voor de schaduwen en geluiden die we 's nachts door het raam horen komen.
Michael Stipe begrijpt de wereld net zo min als wij, maar hij lijkt een beter contact te hebben met dit dierlijke onderbewuste dan met de moderne maatschappij om hem heen. In feite een verlegen, sociaal gestoorde man in die tijd, koos hij ervoor om toch op een podium te gaan staan en te proberen een rocker te zijn, verward schreeuwend, soms bijna mompelend. Ooit zag ik hem een T-shirt dragen waar hij met een stift op had geschreven: 'Courage courage courage.'
Het zou de laatste R.E.M.-plaat zijn die nog zo werd gemaakt, althans in zekere zin. De producer van de volgende, Lifes Rich Pageant (Don Gehman), zou het voor elkaar krijgen dat Stipein ieder geval duidelijk(er) verstaanbaar zou gaan zingen. De plaat daarna (Document) werd zelfs een betrekkelijk rechttoe rechtaan(er) politieke rockplaat, en kort daarna volgde het miljoenensucces. Ze hebben nog een paar schitterende platen gemaakt, maar nooit meer een die zo ongrijpbaar is en blijft als Murmur of Fables Of The Reconstruction.
Ik houd van veel soorten muziek, maar behalve misschien bij John Coltrane heb ik geen andere bands of muzikanten waarbij ik dat totale gevoel van herkenning heb, van identificatie. Die momenten in kunst en poëzie dat je denkt, ja, ja, zo is het precies. Waarom gebeurt het niet vaker dat mensen praten over zulke dingen?
Michael Stipe zelf kocht als jongeman 'Horses' van Patti Smith, en omschreef de impact als 'het gevoel van realiteit in een droomwereld.'
Ik zou zijn eigen bandje niet beter kunnen omschrijven. Precies het in woorden vatten is bijna onmogelijk voor mij, maar gelukkig is dat ook niet nodig. Het bestaan van R.E.M. allleen al werkt kalmerend op die momenten dat je krankzinnig denkt te worden van die indrukken om je heen, in de dagelijkse chaos (in het bos, met zonsondergang.)
Gatverdamme, wat klinkt dat weer melodramatisch. Maar goed, gelukkig maar dat er muziek is die zo belangrijk voor je wordt, dat je moet teruggrijpen naar grote, melodramatische statements om de impact te omschrijven.
Of natuurlijk, in cryptische symboliek. Bergen drijven, kometen verschijnen, en kluizenaars verdwijnen in de boom. Als de schaduwen in het bos groeien, fluit ik een wijsje met de wind mee, en ik ben niet bang. Courage, courage, courage.