Soft Machine - Third (1970)

Soft Machine - Third

Aan mij werd in het recensie topic gevraagd door Don Cappuccino om dit album te reviewen.
Goed dacht ik. Maar dit is toch nog een vrij moeilijk album om te reviewen. Misterfool deed dit al geweldig en nu ben ik aan de beurt.

Het was mijn eerste kennismaking met Soft Machine en het bevalt me gelijk al goed. Dit album heeft alles wat je maar nodig hebt. Het is experimenteel, psychedelisch, avant-gardisch, een flinke scheut jazz en op sommige moment is het zelfs toegankelijk

Dit album kun je niet zomaar reviewen. Na 3 luisterbeurten kun je het album nog niet onthouden. Dus ik luister de muziek tijdens de recensie. Dat houd ook in dat ik niet elk detail van elk liedje ga beschrijven. Anders zou ik morgen nog bezig zijn.

1. Facelift

Dit begint al goed met een toetsen-intro, hieraan hoor je al dat dit niet zomaar een progrock album gaat worden. Ik hoor uit het niets een gitaar scheuren. Dit is geschift! Er verschijnt een deuntje. Dit lijkt wel een arthouse versie van jaws. Een intro van zo'n 5 minuten voordat het nummer pas vorm krijgt. Zeer eigenzinnig. Knap hoe je een platenmaatschappij zover krijgt om dit uit te geven.
Als het nummer eindelijk na zo'n 5 minuten is begonnen klinkt het sterk. Goede drums, sterke bas. Dan komt er een ander ritme. Een heerlijk basritme wat wel wat weg heeft van de James Bond theme.
Een geschifte gitaar/sax solo komt er bij. Dit blaast je weg. Heerlijk experiment. En al zijn het vooral de gitaar/sax/toetsen solo's die er zijn. Mij vallen vooral de drummer (doet met denken aan Jaki liebezeit) en de bassist op. Na 10 minuten komt er weer een andere ritme. Weer een heel ander nummer. Er komt wat rust in om later het tempo met een fluit, opslepende drums en sax weer op te voeren. Sterk gedaan.
Om zo nog met een sax solo te komen en de compositie weer masochistisch te laten eindigen.

Slightly All the Time

Dit begint vrij normaal met een catchy deuntje.
Het is allemaal gewoon lekker jazzy. Sax-solo'tje.
Dat gaat zo'n 6 minuten door als er eindelijk een ander ritme komt.
Sterke baspiano, snelle drums en een wat labiele fluit om het maar te noemen. Waar een fluit je vaak rust geeft is dat hier niet het geval.
Nog een ritme-wisseling. Een lekker piano-deuntje. Goede drums. En weer een sax-solo. Een vrij jazzy nummer tot nu toe. Na zo'n 10 minuten komt er nog een schtterende toetsen-solo. Na 12 minuten komt er weer wat rust in. Je droomt weg over de wolken. Klinkt zeer sterk. Heel mooie saxofoon-solo. De rust trek na 16 minuten weer weg. Het word sneller. Het heeft wel wat weg van een achtervolging.
De toetsen, de bas en de drums. Alles heeft weg van een achtervolging maar de saxofoon weerhoud je ervan te denken dat het een achtervolging is. Ze zetten je geweldig op het verkeerde been.

Moon in June

Begint mooie met die toetsen en dat engel achtige gezang. Eindelijk zang. Had voor mij niet gehoeven maar het stoort me ook niet.
Tot zo'n 10 minuten krabbelt dit wat voort op de toetsen-solo's.
Maar plots word het spannend. Een bas-lijn om je vingers bij af te likken. Eindelijk is de gitaar weer terug, de drums zijn zoals gewoonlijk weer geniaal. Dit klinkt super!! Ze hebben het hele rustige nummer omgetoverd tot een spannend geheel van muziekinstrumenten die volledig in harmonie zijn. Er komt dan nog een heel bekent en vaak gesampeld deuntje op 13:50. Klinkt mij bekend in de oren.
Het nummer komt nog geschift tot zijn eind met muziek wat wel voor en achteruit gespoeld lijkt waar door het een sirene word.

Out-Bloody-Rageous

Het laatste nummer alweer.
Begint dromerig, zelfs een beetje spacey.
Het intro-tje met de toetsen doety me een beetje denken aan dat irritante nummer I'm Blue. Heel een word dat deuntje gespeeld. Luister maar eens goed.
Na 5 minuten begint het nummer echt.
De saxofoon komt weer uit de kast met het jazzy gedrum en weer een lekkere bas-lijn.
Dan gaat de sax weg en mag de gitaar zijn gang gaan. De toetsen komen ook weer. Klinkt weer erg mooi. na 10 minuten is er weer een ritme-wisseling. Ha, rust! Heel onheilspellend hoor je die sax op de achtergond. Terwijl de bas en piano alweer een versnellend deuntje voorbereiden. En de drummer steed ietsje harder en meer slagen toevoegd aan zijn taak. Je zou denken dat hij heel snel gaat uitbarsten maar dit is niet zo. Het duurt nog vrij lang en het is een korte, subtiele uitbarsting om opeens rustig te worden en opeens weer heel snel word en dan wéér rustig word en het nummer afgelopen lijkt te zijn. Dat is niet zo en opeens hoor je daar de snelle piano-solo. Wat een vakmanschap! Er verschijnt een glimlach op een gezicht. Dit is knap hoor! Zelfs casino's weten je er nog niet zo in te luizen. Zelfs die schooiers in Spanje die balletje-balletje heel makkelijk laten lijken en dan valsspelen waardoor je je 50 euro kwijtraakt weten je er nog niet zo inteluizen. De spacey toetsen-solo gaat door totdat het album zachtjes is afgelopen.

Geweldig album. Veel verschillende muziekstijlen door elkaar. Vakmanschap. Muzikale gekken. Beste nummer: Out-Bloody-Rageous!

Dat is wat ik erover te zeggen had.

Het was de stereo van de kantine in de "onderwijsfabriek" waar onze school in was opgegaan, die onze aandacht trok : een hagelnieuwe Dual-installatie met vier enorme boxen (ook Dual) waarop ze James Last draaiden ! De volgende week hadden we de net uitgekomen Third - Soft Machine bij ons. Met het verzoek aan de argeloze kantinejuffrouw om dit ten gehore te brengen ('tuurlijk jongens!') kwamen er over de hoofden van honderden schaftenden, haast terloops ('beetje harder, alsjeblieft!') de welluidende dissonante klanken van 'Out-Bloody-Rageous' binnen geslopen, allengs aanzwellend tot een machtig PiepKnarsKnor. Ja, God van de Progrock, ge zijt groot ! Halleluja !

Het verhaal van The Soft Machine is er een van legendes, overdrijvingen maar ook van ongelooflijke feiten en ik ben niet te beroerd er hier een paar van het een of ander toe te voegen.
Als we aan 'Volume One' een duidelijke invloed van Kevin Ayers en aan 'Volume Two' die van Robert Wyatt toeschrijven, 'Third' is een Mike Ratledge-plaat. Hier klinkt de Soft Machine op zijn meest karakteristieke wijze, een mijlpaal, een alltime classic, met het klassiek geworden klankbeeld, voornamelijk ontwikkeld door Mike Ratledge.

Hoe is dit geluid onstaan.
Toen M.R., na piano-invalbeurten bij het Daevid Allen Trio (met Robert Wyatt en Hugh Hopper) en na zijn Oxfordstudie besloot zich aan popmuziek te wijden, was het eigenwijsheid dat hem een 'Lowrey Holiday DeLuxe' orgel deed aanschaffen. Kan niks wezen met zo'n naam, denk je, en zo was het ook : er kwam geluid uit, maar het ding was niet ècht geschikt voor de heftige avantgardemuziek die M.R. in zijn hoofd had. Daar moest iets op bedacht worden, een koud kunstje voor M.R. , lid van die typisch britse mensensoort : excentriek uitvinder.

Progrock heeft ook iets uitvinderigs, (en zeker iets excentrieks) met al dat gesleutel aan maten, knarsende accoorden en krakende tijdsgewrichten. Zelfgeknutselde puzzelstukjes, die, wanneer ze op hun plaats vallen, plotseling opwindend kunnen gaan rocken.

Een fuzzbox van het allergemeenste soort tussen orgel en versterker geplaatst, maakte van de achterstand een voorsprong : een overstuurd geluid dat kon wedijveren met een elektrische gitaar. Jammer dat het kastje de versterkersignalen terugkoppelde (feedback) en de ruis zo groot werd dat bij tussenpauzes de soli van anderen geheel overstemd raakte. Mike's oplossing: geen pauzes maar nonstop dóórspelen, continu tonen blijven voortbrengen of anders het vermaledijde instrument gewoon uitzetten. Zo ontstond de typische Soft Machinesound.
En kon M.R. beginnen met het ontwikkelen van Terry Riley-achtige minimal music, van eindeloze soli, van langgerekte samengesmolten dissonanten, van 'loops', eerst vlijtig zelfgespeeld, daarna met stukken geluidstape met het begin aan het eind vastgekit en ander knip-en-plakwerk (vooruitlopend op de sample) en het verfijnen van zijn composities en het fuzz-geluid, een odysee naar wat hem voor ogen (lees oren) stond. Je kunt het mooi volgen als je hun platen chronologisch beluistert en hoort dat hij op 'Six' zijn heilige graal vindt. Daarna dooft het vuur langzamerhand. Maar de standaard was gezet voor een stroming nieuwe bands, waarvan de organisten zich naar de Canterbury Musicshop repten om er (tot aangename verbijstering van de eigenaar) een echte Lowrey Holyday DeLuxe aan te schaffen.

'Third' is een Ratledge-plaat, maar het prijsnummer is natuurlijk 'Moon in June' een medley van diverse songs en losse eindjes van Robert Wyatt, de enige popster in de band nadat Kevin Ayers de Canterburyscene voor Spaanse zon en wijn verruilde. Waar de harkerige Ratledge zich zowat dubbel achter zijn Lowrey moest klappen, trok Wyatt met ontbloot bovenlijf, breeduit zwaaiend met zijn blonde manen achter zijn drumkit alle aandacht. Hij wàs zo'n beetje The Soft Machine, iets wat M.R. frustreerde. Praten deden ze al niet met elkaar en toen M.R. rietblazer Elton Dean aantrok, waren Wyatts vokalen vrijwel overbodig geworden en ontslag (per telefoon!) volgde. Maar wraak is zoet: Wyatt's lyrische 'Moon' triomfeert hier op 'Third'. Er moet gezegd dat de twee voorbeeldig samenwerkten op de demo van dat nummer, men hore de cd 'Backwards' (nog niet op MuMe). Aanrader !

Rest mij nog Hugh Hopper credits te geven. Zijn oplossing om met het Ratledge-geluid te kunnen wedijveren door ook een fuzzbox te gebruiken en zijn basgitaar tot aan de rand van het betamelijke te oversturen was geniaal èn desastreus : tot aan het eind van zijn leven had hij last van een constante hoofdruis. Het is mooi om te horen hoe Wyatt op al dat geweld anticipeert met fijnzinnig spel op snaredrum, hi-hat en bekkens. Wat hem onderscheidt van zijn opvolgers.

Dan blijft nog de prangende vraag waarom Elton John zijn artiestennaam aan Deans voornaam ontleende. In Long John(!) Baldry,s band Bluesology, waar ze samenspeelden, stond hij met zijn keyboard schuinachter op het toneel en had zo zicht op Elton Dean, die dagen gekleed in strakke fluwelen heupbroeken. En kwam zo op wilde ideeën !
Maar ik draaf door....

Mike Ratledge, de slungelige progrockprofessor heeft buiten de muziek nog een mooi ander leven, zo trouwde hij in '67 met het toen mooiste fotomodel op aarde : Marsha Hunt. Die vertelt openharig over haar huwelijk: "We never kissed and we never helt hands !" Lijkt me sterk voor een toetsenist...
Ik vond er inspiratie voor een gedicht.
Ze zijn nog immer getrouwd en vieren ieder jaar hun huwelijksdag ! Het kan nog sterker: M.R. deed niet zo lang geleden uitputtend studie naar de vormgeving van snorren en baarden door de eeuwen heen ! En zo weet ik er nog wel 'n paar, maar dat gelóóf je allemaal niet...

Third. Verassend en verwarrend destijds. Werd opeens wel erg veel jazz. Het was trouwens mijn eerste eigen Soft Machine plaat.
Ben eraan gewend geraakt, en heb sinds dien heeeeeeeeeeel wat jazz geluisterd.
Facelift en Moon in June zijn het interessantst.
Facelift is behoorlijk energiek, en ook grappig in elkaar gezet. De geluidskwaliteit van dit nummer heeft me altijd hoofdbrekens gekost: waarom zo matig geproduceerd? Erg leuk in in het tweede deel: een groove tweekeer zolangzaam over de oorspronkelijk groove heen mixen. Dat had in het analoge tijdperk nog zin (tweekeer zolangzaam = een octaaf lager), in het digitale tijdperk heeft dat een hele andere betekenis.
Moon in June: een melodie die zich 20 minuten lang ontwikkeld: hel mooi. En schitterend drumwerk. En niet te vergeten: zeer creatieve figuren van bass en keybords.
Slightly all the time en Out-Bloody-Rageous zijn wel aardig, maar kabbelen wat gezapig voort, niet veel aan.

Tja, ik, eh, ik, eh, ik heb op zich veel affiniteit met de Britse psychedelica van eind jaren 60 (waar je Soft Machine voor mijn gevoel heel goed bij kan indelen), nog veel meer met de progrock van eind jaren 60 / begin jaren 70 (waar ze voor mijn gevoel meer qua sound dan qua composities bij passen), maar dan weer vrijwel helemaal niet met jazz, en nog minder met fusion. Ook vind ik het vervelend wanneer iemand zijn zangmelodie precies gelijk laat lopen met wat hij op zijn melodie-instrument speelt (zoals Robert Wyatt op Moon in June doet) en had dat intro van Facelift misschien wel wat korter gekund (zonder dat de lengte ervan me overigens stoort). Toch kan ik niet anders dan dit album zonder voorbehoud ***** geven, een score die ik zelfs al bereikt had toen de eerste keer draaien mij nog voornamelijk murw had achtergelaten, om de eenvoudige reden dat ik nog maar héél weinig platen ben tegengekomen waarbij ik het gevoel had (en heb) dat er nog zóveel aan te ontdekken viel. Een album van een onmetelijke rijkdom: een basis van toetsen en ritmesectie, daaroverheen blazers en een viool, maar steeds ook weer die musical left turns met tempowisselingen of tape-loops (inderdaad, Stalin op 17-6-2010, Out-bloody-rageous = Underworld 23 jaar eerder – hoewel bij de eerste seconden mijn eigen associatie Silent sorrow in empty boats van Genesis was) of totaal de sfeer omgooien of vleermuiskrijsjes op een viool (ook op Moon in June)...
        Wat na afloop van deze 75 (of 115) minuten overblijft is een gevoel van mateloze vreugde dat er mensen zijn (geweest) met zóveel vrijheid in hun hoofd dat ze deze muziek in elkaar hebben kunnen zetten zonder met iets voor de dag te komen dat in welk hokje dan ook past. Nou ja, natuurlijk is er wel een hokje voor, het enige hokje dat er toe doet zelfs, die lege ruimte van ongeveer één centimeter breed in mijn CD-kast. (Met dank aan alle voorgaande schrijvers hier die hun licht over dit album hebben laten schijnen; bij de momenteel 112 berichten zaten er zeker 20 die ik vanwege een treffend inzicht of een precies goed geformuleerde omschrijving had willen citeren, maar dat zal ik maar niet doen.)
        Nog een grappig feitje : hoe ontwrichtend of tegendraads deze muziek ook is, toen deze plaat 47 jaar geleden verscheen kwam hij in de Britse albumlijsten toch tot de 18de plaats, hoger dan een der beide voorgangers ooit gelukt was. Misschien was dat maar een kort succes gebaseerd op hoge verwachtingen en kelderde de verkoop zodra "word of mouth" duidelijk maakte dat dit bepaald niet de nieuwe plaat van David Cassidy was (net zoals ik denk dat het geval was toen drie jaar later opeens Tales from topographic oceans op 1 kwam te staan), maar het was toch éven een opmerkelijke dagzege.

Het begint hier langzaamaan een kant op te gaan die mij echt totaal niet ligt. De eerste twee songs zijn chaotisch, priegelig en totaal niet mijn ding... zoals eigenlijk heel veel jazz dat ook niet is. Vanaf het moment dat op de laatste twee songs de zang erbij komt en het materiaal weer iets opzwepender wordt, ben ik alweer een stuk blijer. Maar echt fijn om te horen... nee, daarvoor ben ik toch niet genoeg van de fusion/jazz. Gaat dit nog vervelend worden voor de komende albums?

Tussenstand:
1. Volume Two
2. The Soft Machine
3. Third

Veel jazz vind ik nogal pretentieus en geforceerd. Dan gaat het dus niet veel worden tussen Soft Machine en mij. Op het eerste oog leek dit album me wel interessant: mooie score, mooie hoes, goed bouwjaar. Het eerste nummer is een vreselijk epos om doorheen te komen. Het chaotische karakter staat me echt tegen. Een album van ruim tachtig minuten wordt zo een hele klus om doorheen te worstelen. Gelukkig wordt het op een aantal momenten wat rustiger. Nog steeds vind ik de composities dan niet heel goed ofzo, maar de sfeer is dan wel fijn. Over het algemeen hoor ik niets wat ik nog wel een keer vaker wil horen. Met deze koers van beoordelingen kan ik nu al zeggen dat ik er geen vertrouwen meer in heb. We gaan het zien.

Tussenstand:
1. The Soft Machine
2. Volume 2
3. Third