Black Sabbath - Heaven and Hell (1980)

Absoluut een album dat zich tot beste ooit mag rekenen als je het aan mij vraagt.

"Neon Knights" is zo herkenbaar en knalt er heerlijk op los; mijn favoriet op dit album maar de rest mag er ook zijn: "Die Young", "Heaven and Hell" en "Walk Away" doen het voor mij ook wel. Samen met "Mob Rules" het betere werk van Black Sabbath. Niet te veel over praten maar luisteren!

En waarom zou Ronnie James Dio zijn bandje destijds "Heaven and Hell" genoemd hebben? Vast niet omdat hij dit een waardeloos album vond

Wat ik nog wel kwijt wil is dat Dio in mijn optiek de absolute en enige "metalgod" was. Zijn stem is werkelijk ongevenaard en zeker ook op later leeftijd. Luister (en kijk) naar zijn performance op Wacken in 2009. Ik was erbij en OK, zo springen niet op dat podium zoals vroeger maar de sound is en was fantastisch Je zou denken dat er een mannetje van 30 staat de excelleren! Onvoorstelbaar dat je nog ZO kan zingen op die leeftijd; diep respect Maar het verhaal is bekend: hij is veel te vroeg heen gegaan......

Als je nu een Rob Halford bezig hoort.... pfff, niet om aan te horen. Ook Geoff Tate heeft betere tijden gekend en Bruce Dickinson haalt het hogere werk ook niet meer. Nee, de generatie van Dio en die van daarna, komt de laatste jaren niet meer zo lekker uit de verf. Men speelt wel de klassiekers maar het geluid is doorgaans vrij matig als het om de vocalen gaat en dat terwijl concertbezoek toch al niet zo goedkoop is. OK, dat is een andere discussie

Vijf sterren

Van begin tot eind bere sterke plaat. Dio hier en Ozzy zijn eigen band, win-win situatie. Helaas heeft de samenwerking toen niet lang geduurd. Ze hadden de naam gelijk naar Heaven & Hell moeten omdopen dan hadden we Iommi op Holy Diver horen spelen... If only

Hoe dol ik ook ben op Black Sabbath's eerste periode met Ozzy en hoezeer ik dat ook beschouw als Black Sabbath in de puurste vorm, is het Heaven And Hell dat het beste album van de band is. Alles gaat goed hier. Iommi is in topvorm. De band heeft er zin in en Ronnie James Dio is op dit album in zijn allerbeste vorm. Walk Away is het enige nummer dat mindere momenten heeft, maar verder is het genieten geblazen. De productie is nagenoeg perfect en met Neon Knights en Heaven and Hell staan hier een paar van de allerbeste songs aller tijden op. Ik durf zelfs zo ver te gaan dat de titeltrack het metalvolkslied is. Iedere fan van het genre moet dit eigenlijk kennen en kunnen meezingen. Het couplet na de solo bezorgt me keer op keer kippevel. Black Sabbath klinkt hier ongelooflijk krachtig. Zo is Wishing Well ontzettend opbeurend en Lonely Is The Word juist meelevend. Alle emoties hoor ik terug in dit album, maar de euforie voert de boventoon. Terechte klassieker dit.

Tussenstand:
1. Heaven And Hell
2. Sabotage
3. Paranoid
4. Sabbath Bloody Sabbath
5. Masters Of Reality
6. Black Sabbath
7. Vol. 4
8. Technical Ecstacy
9. Never Say Die

En net op het moment dat ik heb besloten dat Ozzy als zanger echt niet zo verkeerd is, blaast Ronnie James Dio in het eerste couplet van Neon Knights eigenlijk al het zangwerk van de afgelopen discografie compleet weg. Hoe goed ik Sabotage ook vond (en vanzelfsprekend een hoop van de andere albums ook), de complete vervoering ervaar ik pas voor het eerst op dit album. Als ik de songs Black Sabbath en Heaven And Hell naast elkaar zet, hoor ik in het eerste geval een goed uitgepakte truc, maar in het tweede geval hoor ik een majestueus doordachte compositie met een zanger die als extra instrument werkt. Ozzy zingt mee met gitaarlijnen, Dio creëert pure magie. Zelfs 'mindere' nummers als Wishing Well en Walk Away (toch wel de mindere goden op het album) spetteren door de zang en geïnspireerde muziek.

De drie nummers waar ik het meeste mee heb verdienen extra aandacht. Children Of The Sea is een betoverende, epische reis die zijn weerga niet kent. Heaven And Hell is wat mij betreft een van de beste metal hymnes ooit. Prachtig dreigende sfeer en een prachtige tekst (They say that life's a carousel, spinning fast, you've got to ride it well. The world is full of Kings and Queens, who blind your eyes then steal your dreams: it's heaven and hell!') met een weergaloze solo-opbouw. Die Young geeft me daarnaast zo verdomd veel energie en ademt een betoverende sfeer met de toetseneffecten uit.

Het moge duidelijk zijn dat dit album van mij de absolute hoofdscore krijgt. Ik hoor hier muzikanten die er weer zin in hebben en vooral nog steeds relevant zijn (in de context van de opkomst van de NWOBHM in dit geval helemaal). Ik pink een traantje weg, terwijl ik me besef hoe hard ik Dio mis.

Voorlopige tussenstand:
1. Heaven And Hell
2. Sabotage
3. Master Of Reality
4. Sabbath Bloody Sabbath
5. Paranoid
6. Technical Ecstacy
7. Vol 4
8. Black Sabbath
9. Never Say Die

Heaven and Hell is album nummer negen en het begin van een nieuwe doch korte episode in het Black Sabbath (Mk. II) tijdperk: een ander totaalgeluid, een nieuwe zanger want wij verwelkomen Ronnie James Dio en zijn insteek qua teksten alsook een legendarische producer in de persoon van Martin Birch (RIP). Dankzij een aantal volbloed krakers wordt dit een “comeback” van jewelste na het vertrek van Ozzy Osbourne, het zijn turbulente tijden maar...

De voorgeschiedenis van en randgebeurtenissen rond dit album met alle persoonlijke ups en downs kan iedereen lezen op diverse sites, maar zelf denk ik nog altijd aan parallellen tussen Heaven and Hell en Rising van, juist ja, Ritchie Blackmore's Rainbow. Hierop vind je een vergelijkbare mix van hoogtepunten en rustpunten, een verzameling contrasten die wonderwel bij elkaar blijven passen in de zoektocht naar dynamiek en variatie onder leiding van Tony Iommi die zich vanaf dan opwerpt als de enige constante factor in Black Sabbath in de vele, vele gedaantes nadien.

Hoogtepunten vind ik nog altijd de gedreven opener, het midtempo Children of the Sea, het epische titelnummer, mijn absolute favoriet het furieuze Die Young en de rustige afsluiter. Lady Evil en Walk Away beschouw ik als welgekomen rustpunten tussen het andere geweld door. In tegenstelling tot het Ozzy tijdperk zijn er minder persoonlijk getinte of levensbeschouwende teksten, Dio heeft het meer voor zijn vaak lacherig genoemde Dungeons and Dragons teksten maar één strofe ga ik nooit vergeten: “So live for today, tomorrow never comes”, een andere omschrijving van Carpe Diem, hoe toepasselijk vaak. Vergeet nooit te leven.

Hoewel dit album zijn veertigste verjaardag gevierd heeft, behoudt het qua geluid zijn verrukkelijke charmes, loodzwaar waar het kan, lichtvoetiger waar het moet maar altijd met een zekere dynamiek die recht doet aan de muziek, waarvoor dank aan vakman Martin Birch. De geweldig riffende Iommi is geen verrassing, de vaak spectaculaire en memorabele gitaarsolo's des te meer, voordien had ik zijn solo's niet zo hoog zitten. Geezer Butler op de bass is Geezer Butler, een meester in zijn vak.

Een jaartje later verschijnt album nummer tien Mob Rules, die qua opzet en sfeer weinig verschilt van Heaven and Hell maar mijn voorkeur gaat uit naar deze laatste als ik toch moet kiezen: de impact is anders, die voornoemde volbloed krakers blijven zo machtig. Tony Iommi had een zanger nodig, Ronnie James Dio een nieuwe groep na Rainbow, beiden vonden elkaar op dit album en brachten deze klassieker voort.

Op een zaterdagavond in mei 1980 luisterde ik tussen 7 en 8 uur naar Elpee-Pop, een NCRV-programma van presentator Henk Mouwe. Een degelijke programmanaam met een nette presentatiestem. Het laatste kwartier echter klonken daar nogal eens harde gitaren.
Op die zonnige lenteavond werd ik omver geblazen door twee tracks van nieuw verschenen platen. In welke volgorde ze werden gedraaid weet ik niet meer, maar vanaf 10 voor 8 grepen Neon Knights van Black Sabbath en Motorcycle Man van Saxon mij liefdevol bij de keel. Wat was dit? Zulke massieve en tegelijkertijd meeslepende muziek had ik nooit eerder ervaren!
Het was het tweede liedje van Sabbath dat ik hoorde, na die ene hit die wekelijks bij Arbeidsvitaminen klonk en afgelopen kerstvakantie in Veronica Top 100 Aller Tijden.

Sparen voor die plaat! Ondertussen leerde ik de namen van de bandleden uit het hoofd. De hoes bekeek ik alvast in de winkel. Ik vond – en vind – die namelijk meer dan fraai, zowel voor- als achterzijde. Apart toch, hoe intens zulke indrukken een tienerbrein kunnen raken...
Vreemd genoeg laat mijn geheugen mij in de steek over de winkel en periode waarin ik Heaven and Hell kocht. Uiterlijk dat najaar, waarschijnlijk in die alternatieve platenzaak in het centrum van de Grote Stad. Doet er ook niet toe.

Blies de eerste kennismaking met Neon Knights mij al via een radiootje omver, nu gebeurde dat helemaal met de orkaan die uit grotere boxen knalde. Wát een gitaarriff, wát een basmuur, wát een stem! Binnen twintig seconden was ik opnieuw frontaal getroffen door iets wat me naar adem deed happen. Fe-no-me-naal.
De gitaarsolo kan ik uit mijn hoofd meezingen. Een lied in een lied, een raamvertelling gehuld in heldere sound. Aanvankelijk vrij langzaam en hoog, dan dalend naar laag. Vervolgens klimmend, enkele langere, jankende noten; dreigen, dréigen dat ie sneller gaat en dat vervolgens ook dóen: bizar snel, “pielen op de vierkante centimeter” omschreven journalisten het. Snarenracen met heel veel gevoel.

Vervolgens het getokkel van Children of the Sea, dat daarna zwaar verder gaat; de iets mindere compositie Lady Evil (maar hoe mooi gezongen en alweer een heerlijke solo!) en de titelsong: prachtige, slepende riff, op twee derde een versnelling en dan een akoestisch einde, waarin de akkoorden van de eerste riff zitten verscholen. Ademloos beluisterde ik die opbouw keer op keer, licht ontroerd door het slot.

Kant 2 opent met Wishing Well, een track die ik door de jaren heen meer en meer ben gaan waarderen. Uptempo, swingend gedrumd door Bill Ward, die zeker niet de vierkante drummer is waar velen hem voor houden. Sterker nog, hier klinken jazzinvloeden. Poëtische tekst van Ronnie James Dio; ik schreef de regels ‘Time is a never ending journey, love is a never ending smile’ met stift in sierletters op een breed stuk papier en liet dit jaren aan de muur van mijn zolderkamer hangen.
Dan alweer een magisch hoogtepunt: het begint met intrigerende synthesizerklanken, waarna Iommi met ijle klanken bijvalt. Nadat Die Young losbarst met in het intro een snelle gitaarsolo, volgt Dio met één van zijn sterkste partijen ooit; één van de beste composities van de groep.
Daarna Walk Away: niet de sterkste track, maar verre van onaardig. Leuk om te weten dat Dio hier de kennismaking met zijn echtgenote bezingt.
Afsluiter Lonely Is the Word is een groeibriljantje. Leunend op een megalogge riff in het eerste deel, volgt in het tweede deel een lange, ingetogen en meeslepende jazzy gitaarsolo. In die rust hoor je extra goed hoe bassist Geezer Butler er omheen danst. Daarna een vetter sologeluid, waarna nog éénmaal het refrein klinkt. Tenslotte wéér een solo, waarna ranke toetsen bijvallen en producer Martin Birch de plaat langzaam uitdooft. Oef.

Mijn hoofd is een muziekstad, gevuld met duizenden steegjes met liedjes en honderden straten met albums, waar mijn herinneringen doorheen wandelen. Voor dit album is een plein ingeruimd. Daarom kocht ik enkele jaren geleden de 2cd-special edition, met fraaie verhalen en bonussongs. De voorbije maanden kwam ik op internet de foto’s tegen waarop beide hoestekeningen zijn gebaseerd; leuk om al die lijntjes bij deze klassieker te ontdekken. Daarbij gaat de studie door: voor de Kerst ligt de biografie Rainbow in the Dark van Ronald Padovano klaar.

Een tijdje terug al eens weer geprobeerd. Kwam er niet uit. Dikke acht? Kleine negen? Een tien zat er sowieso niet in. Ik ben toch ook meer van de Ozzy. Het songmateriaal is (net als het spel) oer-fucking-degelijk, maar classic songs zoals hiervoor regelmatig opdoken, zitten er niet meteen bij.

Ik hou het op een welverdiende dikke acht.

In de ruimere context van de Sabbath-catalogus is Heaven and Hell niet minder dan een wonderbaarlijke wederopstanding te noemen. Leek de groep nog volledig het noorden kwijt te raken op de vorige albums met steeds meer bijna wanhopige uitstapjes naar andere genres om creatief niet leeg te lopen, zo scherp en gefocust komt de groep hier ineens terug met een 'klassieke' hard rock / heavy metal-sound alsof de laatste 5 jaar nooit gebeurd zijn.

Dat heeft natuurlijk niet in het minst te maken met het inruilen van Ozzy voor Dio achter de microfoon. Dio had er net een uitstekende tenure bij Rainbow op zitten en achteraf gezien bleek alles wat hij aanraakte in de periode 1975-1984 in goud te veranderen. Toch was hij lang geen voor de hand liggende keuze voor een groep als Black Sabbath: Dio is meer een klassieke zanger met een heel ander stemgeluid (wat dieper en minder nasaal) dan Ozzy. Ook zijn teksten zijn doorgaans veel meer op het mystieke of fantastische gericht dan de bijtende maatschappijkritiek die vaak centraal staat in de teksten van Black Sabbath. Het maakte allemaal niet uit: Dio bleek als gegoten te passen in het plaatje van deze band en tilde ze schijnbaar moeiteloos terug naar het niveau van hun gouden tijdperk.

Vanaf de eerste tonen van dit album valt me onmiddellijk op hoeveel zin werkelijk ieder bandlid erin heeft én hoe glashelder en subliem de productie is. Krediet hiervoor gaat naar legendarische producer Martin Birch, 'meegebracht' door Dio na de samenwerking in Rainbow. Butlers opzwepende bas heeft nooit beter haar plaatsje in de mix gevonden dan op dit album, Iommi's gitaar klinkt gepast potig wanneer hij aan het riffen is en oorstrelend zoet wanneer hij de hoogte in gaat voor de vele geweldige gitaarsolo's die dit album rijk is. Dio's stem weergalmt machtig alsof hij vanop de hoogste bergtop de mensheid toe aan het prediken is en Bill Ward, hier helaas voor de voorlaatste keer achter de trommels bij Sabbath, is zoals immer de betrouwbare vakman die met een losse groove de boel smaakvol dicht timmert.

Het openingssalvo van het scheurende Neon Knights en het fijngevoelige Children of the Sea zet onmiddellijk de toon. Nu ik alle albums van de band chronologisch aan het luisteren ben, bedenk ik me trouwens dat de 'koorzang' in die laatste misschien wel geïnspireerd zou kunnen zijn door Supertzar van op Sabotage... ? Soit, met dit een-tweetje rolt de groep direct haar muzikale spierballen en toont ze haar muzikale bereik.

Lady Evil is volgende op de tracklist. Een prima bluesrock-nummer met prettige gitaarsolo's, robuuste bas en bevlogen zang (ook al kan ik Dio niet heel serieus nemen als hij het over een 'magical mystical woman' heeft), niet meer en niet minder. Dan komt echter het klapstuk van de plaat, een monument in de metalgeschiedenis. Heaven and Hell is een nummer waaraan alles klopt: de epische onheilspellende hoofdriff, de weergaloze baslijn in de strofes die de cryptische tekst ondersteunt, de hemelse gitaarsolo's en de helse versnelling in de slotfase, zelfs de melancholische middeleeuwse akoestische coda klinkt alsof het nummer op geen andere manier had kunnen eindigen. Meesterwerkje.

Wishing Well is een stevige, uptempo opener van de tweede kant van dit album. Mooie boodschap: je kunt niet zomaar verwachten dat je geluk gaat keren door een muntje in een put te gooien; wees tevreden met wat je hebt en blijf niet hangen in ijdele dromen. Die Young opent sfeervol en rustgevend met synths en huilende gitaren, maar trapt na minder dan een minuut keihard het gaspedaal in en neemt je mee op een achtbaanrit waarbij je steeds hoger en hoger gestuwd wordt tot een adembenemende climax. Live for today, tomorrow never comes! Die young! Wat een bom energie.

Het voorlaatste nummer, Walk Away, plaats ik in hetzelfde bakje als Lady Evil: een degelijke song die weliswaar niet aan de hoogtepunten van deze plaat kan tippen, maar ook helemaal niet stoort omdat het een genot is om de groep aan het werk te horen en de productie helemaal top is. Gelukkig krijgen we met Lonely Is the Word nog één laatste grote hoogtepunt. Ik schreef al onder Technical Ecstasy dat het me opviel dat Iommi zijn vaardigheden als solist steeds verder aan het aanscherpen was. Op dit album, en zeker dit slotepos, komt hij helemaal tot wasdom als sologitarist: de laatste vier minuten zijn één extatische vlucht op zijn zessnaar waarbij ik me waan alsof ik gewichtloos door de nachtelijke wolken heen zweef op een wit gevleugeld ros.

Heaven and Hell heeft mij vanaf de eerste luisterbeurt altijd al bevallen. Het is echter pas nu, wanneer ik de volledige discografie van Black Sabbath grondig aan het uitpluizen ben, dat ik besef hoe goed dit album werkelijk is. Ja, er zijn een paar mindere broeders (Lady Evil en Walk Away), maar geen enkel album van deze groep bestaat uitsluitend uit hoogtepunten en de kwaliteit is op geen enkele Sabbath-plaat zo consistent hoog als hier. Ik had het niet verwacht, maar dit album kaapt mooi de eerste plaats in de rangschikking weg!

P.S. Geweldige hoes ook, die perfect aansluit bij de thema's en contrasten in het titelnummer.

1. Heaven and Hell
2. Black Sabbath
3. Paranoid
4. Sabbath Bloody Sabbath
5. Master of Reality
6. Vol. 4
7. Technical Ecstasy
8. Never Say Die!
9. Sabotage