Black Sabbath - Heaven and Hell (1980)

DIO en Black Sabbath echt een top combinatie

Ik ben het wat dat betreft wel met Tav74 eens.

Dat vat het precies goed samen. Het is absoluut top, maar ook een combinatie

Op een zaterdagavond in mei 1980 luisterde ik tussen 7 en 8 uur naar Elpee-Pop, een NCRV-programma van presentator Henk Mouwe. Een degelijke programmanaam met een nette presentatiestem. Het laatste kwartier echter klonken daar nogal eens harde gitaren.
Op die zonnige lenteavond werd ik omver geblazen door twee tracks van nieuw verschenen platen. In welke volgorde ze werden gedraaid weet ik niet meer, maar vanaf 10 voor 8 grepen Neon Knights van Black Sabbath en Motorcycle Man van Saxon mij liefdevol bij de keel. Wat was dit? Zulke massieve en tegelijkertijd meeslepende muziek had ik nooit eerder ervaren!
Het was het tweede liedje van Sabbath dat ik hoorde, na die ene hit die wekelijks bij Arbeidsvitaminen klonk en afgelopen kerstvakantie in Veronica Top 100 Aller Tijden.

Sparen voor die plaat! Ondertussen leerde ik de namen van de bandleden uit het hoofd. De hoes bekeek ik alvast in de winkel. Ik vond – en vind – die namelijk meer dan fraai, zowel voor- als achterzijde. Apart toch, hoe intens zulke indrukken een tienerbrein kunnen raken...
Vreemd genoeg laat mijn geheugen mij in de steek over de winkel en periode waarin ik Heaven and Hell kocht. Uiterlijk dat najaar, waarschijnlijk in die alternatieve platenzaak in het centrum van de Grote Stad. Doet er ook niet toe.

Blies de eerste kennismaking met Neon Knights mij al via een radiootje omver, nu gebeurde dat helemaal met de orkaan die uit grotere boxen knalde. Wát een gitaarriff, wát een basmuur, wát een stem! Binnen twintig seconden was ik opnieuw frontaal getroffen door iets wat me naar adem deed happen. Fe-no-me-naal.
De gitaarsolo kan ik uit mijn hoofd meezingen. Een lied in een lied, een raamvertelling gehuld in heldere sound. Aanvankelijk vrij langzaam en hoog, dan dalend naar laag. Vervolgens klimmend, enkele langere, jankende noten; dreigen, dréigen dat ie sneller gaat en dat vervolgens ook dóen: bizar snel, “pielen op de vierkante centimeter” omschreven journalisten het. Snarenracen met heel veel gevoel.

Vervolgens het getokkel van Children of the Sea, dat daarna zwaar verder gaat; de iets mindere compositie Lady Evil (maar hoe mooi gezongen en alweer een heerlijke solo!) en de titelsong: prachtige, slepende riff, op twee derde een versnelling en dan een akoestisch einde, waarin de akkoorden van de eerste riff zitten verscholen. Ademloos beluisterde ik die opbouw keer op keer, licht ontroerd door het slot.

Kant 2 opent met Wishing Well, een track die ik door de jaren heen meer en meer ben gaan waarderen. Uptempo, swingend gedrumd door Bill Ward, die zeker niet de vierkante drummer is waar velen hem voor houden. Sterker nog, hier klinken jazzinvloeden. Poëtische tekst van Ronnie James Dio; ik schreef de regels ‘Time is a never ending journey, love is a never ending smile’ met stift in sierletters op een breed stuk papier en liet dit jaren aan de muur van mijn zolderkamer hangen.
Dan alweer een magisch hoogtepunt: het begint met intrigerende synthesizerklanken, waarna Iommi met ijle klanken bijvalt. Nadat Die Young losbarst met in het intro een snelle gitaarsolo, volgt Dio met één van zijn sterkste partijen ooit; één van de beste composities van de groep.
Daarna Walk Away: niet de sterkste track, maar verre van onaardig. Leuk om te weten dat Dio hier de kennismaking met zijn echtgenote bezingt.
Afsluiter Lonely Is the Word is een groeibriljantje. Leunend op een megalogge riff in het eerste deel, volgt in het tweede deel een lange, ingetogen en meeslepende jazzy gitaarsolo. In die rust hoor je extra goed hoe bassist Geezer Butler er omheen danst. Daarna een vetter sologeluid, waarna nog éénmaal het refrein klinkt. Tenslotte wéér een solo, waarna ranke toetsen bijvallen en producer Martin Birch de plaat langzaam uitdooft. Oef.

Mijn hoofd is een muziekstad, gevuld met duizenden steegjes met liedjes en honderden straten met albums, waar mijn herinneringen doorheen wandelen. Voor dit album is een plein ingeruimd. Daarom kocht ik enkele jaren geleden de 2cd-special edition, met fraaie verhalen en bonussongs. De voorbije maanden kwam ik op internet de foto’s tegen waarop beide hoestekeningen zijn gebaseerd; leuk om al die lijntjes bij deze klassieker te ontdekken. Daarbij gaat de studie door: voor de Kerst ligt de biografie Rainbow in the Dark van Ronald Padovano klaar.

Een jaartje later is deze uit op geremasterde 2LP. Of het verstandig is die te kopen als je 'm al hebt, is de vraag. Denk het niet, afgaande op wat Phil Aston heeft te melden in zijn vlog. Bij Mob Rules ligt het nét iets beter, vertelt hij. Oordeel zelf.

Een tijdje terug al eens weer geprobeerd. Kwam er niet uit. Dikke acht? Kleine negen? Een tien zat er sowieso niet in. Ik ben toch ook meer van de Ozzy. Het songmateriaal is (net als het spel) oer-fucking-degelijk, maar classic songs zoals hiervoor regelmatig opdoken, zitten er niet meteen bij.

Ik hou het op een welverdiende dikke acht.

Nadat Sabbath met het vertrek van Ozzy Osbourne min of meer dood was verklaard, slaan ze keihard terug met deze geweldige wederopstanding. Wat wil je, met een vocale gigant als Ronnie James Dio in de gelederen.
Wanneer je verstokt bent aan het stemgeluid van Ozzy en dat associeert met het oergeluid van Black Sabbath, valt alles wat er daarna komt misschien wat tegen, maar voor mij geldt eigenlijk het omgekeerde: ik ben Sabbath pas écht gaan waarderen met de komst van Dio.
Toch bijt het elkaar: wanneer Dio (bijvoorbeeld op het zwaar tegenvallende "Live Evil") nummers gaat zingen die we kennen van de Ozzy-tijd gaat het alsnog mis: een nummer als Paranoid past gewoon niet bij hem, maar uitsluitend bij Ozzy.
Dat gezegd hebbende kom ik uit bij Heaven and Hell: naast de krachtige en loepzuivere stem van Dio zijn ook de composities om door een ringetje te halen: de typische Sabbath-opener Neon Nights (met dat doomy voortstuwende gitaargeweld van Tony Iommi ) is al een topnummer. Het melodieuze semi-akoestische Children of the Sea is in alle opzichten een wereldnummer. De subtiele keyboards van Geoff Nichols in het instrumentale middenstuk maakt de licht-duistere sfeer compleet.
De afsluiter op kant 1 Heaven and Hell is met dat trage ritme weer echt Sabbath en van ongekende klasse.
Voor mij een van de beste metal platen uit de tachtiger jaren.

Soms kom je op MuMe van die zinnen tegen die je het liefst zou willen inlijsten. En die ook nog eens ontzettend herkenbaar zijn. Ik ben je het afgelopen jaar in menig straatje en steegje gevolgd, RonaldjK. En ik voel me evenzeer thuis in jouw muziekstad, waarvan sommige wijken wel wat lijken op de mijne, in elk geval qua straatnamen. Mocht ik dit citaat gebruiken om mijn vriendenkring te imponeren, dan zal ik zeker aan bronvermelding doen.

Ik ben zeker geen diehard Sabbath-fan, maar ik vermoed dat mijn muziekstad eveneens een Heaven & Hell-plein kent...

Dan meldt ik me graag in één van de pubs die vast en zeker aan dat plein zitten

Ik ga ook mee !

Ober, vier bier alstublieft!

Zullen we er nog eentje nemen, heren ?

"Kan die Henk Mouwe zijn kop houwe!", aldus Ome Joop. Ik luisterde ook altijd naar Elpee-Pop Speciaal, maar in mijn beleving was het tussen 21:00 en 23.00, wellicht verhuisde het later naar een ander tijdstip. Ik weet nog dat het programma ervoor een uur lang non-stop één artiest liet horen. Zo heb ik bijvoorbeeld Yngwie J. Malmsteen ontdekt, of Blue Öyster Cult. Gewoon een vol uur genieten van artiesten die ik (nog) niet kende en een cassettebandje mee laten lopen.

Enfin, ik neem nog een laatste pint in de Ruskin Arms, één van de pubs die ik tegenkom op het plein die verdacht veel lijkt op de hoes van Somewhere in Time.

Het wordt steeds mooier!

Dit is echt 80's metal, niet mijn ding normaal gezien (ben meer voor thrash) maar dit is dan weer zo goed en meezingbaar. Dio heeft sowieso een perfecte stem en die past wonderwel bij Sabbath, Lommi zijn gitaarpartijen zijn om vingers af te likken. Goeie plaat dit.

Zit jij in Londen, Von Helsing? Is Ruskin Arms de oude stamkroeg van Maiden? Je schreef:
Hij kon er zelf om lachen, getuige het slot van dit interview.

Ik heb hier het boek '50 jaar 3FM' van Arjan Snijders er eens bij gepakt. Hierin vind je ook de programmering van de zender, waarvoor hij NCRV-gidsen van toen gebruikte.
Van april '79 tot september '80 zag de zaterdagavond er zo uit: 18 uur De Avondspits (NOS) met Frits Spits, dan de NCRV met om 19 uur Elpee-Pop, 20 uur Elpee-Pop Special, beiden met Henk Mouwe en om 21 uur zetten wij de radio uit vanwege Country Style en gingen beneden tv kijken.
Het seizoen erop bleef de programmering onveranderd, vanaf september 1981 begon Elpee-Pop om 20 uur en Special om 21 uur; vanaf september 1982 verdween Special om plaats te maken voor Country Style.

Dat die keurige NCRV van Henk Mouwe en Country Style ook Black Sabbath en aanverwanten draaide, mag een klein wondertje heten. Dat ik zo hen en Saxon ontdekte, bleek voor mij levensveranderend (echt waar!). Waar was je toen je Neon Knights en Motorcycle Man hoorde? Op mijn kamer op zolder bij mijn transistorradiootje, mei 1980, luisterend naar Henk Mouwe.

Ik meen te herinneren dat er ook een soortgelijk programma was tussen 1986 en 1988. Ik heb namelijk toen kennisgemaakt met M.A.R.S. Project Driver, Night Ranger's Big Life, de eerste keer het nieuwe Queensrÿche album, Operation:Mindcrime en heel veel andere albums die ik daarna gelijk kocht. Ik nam die laatste 20 minuten altijd op om de volgende nog eens terug te luisteren. Daarna inderdaad naar beneden om tv te kijken.

Ja, dat heeft mij ook altijd verwonderd, gezien zijn verdere staat van dienst, waarin hij o.a. ook programma's als Kerkenpad en Gospelrock presenteerde. En zeker als je bedenkt dat de NCRV, zo lees ik op Wikipedia zijn werkzaamheden midden jaren negentig flink terugschroefde omdat ze hem 'te keurig' en 'niet prikkelend genoeg' vonden. De luisteraars van LP-Pop en LP-Pop Special weten wel beter. Ook ik heb er prettige herinneringen aan. Ik heb bijvoorbeeld naast Saxon en Sabbath ook de specials van Joe Jackson, Fischer Z en UB40 (in de begindagen was dat een heel interessante reggaeband) opgenomen. Leuke kennismakingen met het albumwerk van dergelijke artiesten, met nummers die je anders nooit op de radio zou horen.

Dat waren nog eens tijden. En ondanks dat er karrenvrachten aan subsidie naar publieke omroepen gaan, horen we tegenwoordig alleen nog doordrukjes van wat er op 538 gedraaid wordt aangevuld met wat veilig indiegeneuzel dat je op Pinkpop tegenkomt.
Gelukkig is er nu internet.

In de ruimere context van de Sabbath-catalogus is Heaven and Hell niet minder dan een wonderbaarlijke wederopstanding te noemen. Leek de groep nog volledig het noorden kwijt te raken op de vorige albums met steeds meer bijna wanhopige uitstapjes naar andere genres om creatief niet leeg te lopen, zo scherp en gefocust komt de groep hier ineens terug met een 'klassieke' hard rock / heavy metal-sound alsof de laatste 5 jaar nooit gebeurd zijn.

Dat heeft natuurlijk niet in het minst te maken met het inruilen van Ozzy voor Dio achter de microfoon. Dio had er net een uitstekende tenure bij Rainbow op zitten en achteraf gezien bleek alles wat hij aanraakte in de periode 1975-1984 in goud te veranderen. Toch was hij lang geen voor de hand liggende keuze voor een groep als Black Sabbath: Dio is meer een klassieke zanger met een heel ander stemgeluid (wat dieper en minder nasaal) dan Ozzy. Ook zijn teksten zijn doorgaans veel meer op het mystieke of fantastische gericht dan de bijtende maatschappijkritiek die vaak centraal staat in de teksten van Black Sabbath. Het maakte allemaal niet uit: Dio bleek als gegoten te passen in het plaatje van deze band en tilde ze schijnbaar moeiteloos terug naar het niveau van hun gouden tijdperk.

Vanaf de eerste tonen van dit album valt me onmiddellijk op hoeveel zin werkelijk ieder bandlid erin heeft én hoe glashelder en subliem de productie is. Krediet hiervoor gaat naar legendarische producer Martin Birch, 'meegebracht' door Dio na de samenwerking in Rainbow. Butlers opzwepende bas heeft nooit beter haar plaatsje in de mix gevonden dan op dit album, Iommi's gitaar klinkt gepast potig wanneer hij aan het riffen is en oorstrelend zoet wanneer hij de hoogte in gaat voor de vele geweldige gitaarsolo's die dit album rijk is. Dio's stem weergalmt machtig alsof hij vanop de hoogste bergtop de mensheid toe aan het prediken is en Bill Ward, hier helaas voor de voorlaatste keer achter de trommels bij Sabbath, is zoals immer de betrouwbare vakman die met een losse groove de boel smaakvol dicht timmert.

Het openingssalvo van het scheurende Neon Knights en het fijngevoelige Children of the Sea zet onmiddellijk de toon. Nu ik alle albums van de band chronologisch aan het luisteren ben, bedenk ik me trouwens dat de 'koorzang' in die laatste misschien wel geïnspireerd zou kunnen zijn door Supertzar van op Sabotage... ? Soit, met dit een-tweetje rolt de groep direct haar muzikale spierballen en toont ze haar muzikale bereik.

Lady Evil is volgende op de tracklist. Een prima bluesrock-nummer met prettige gitaarsolo's, robuuste bas en bevlogen zang (ook al kan ik Dio niet heel serieus nemen als hij het over een 'magical mystical woman' heeft), niet meer en niet minder. Dan komt echter het klapstuk van de plaat, een monument in de metalgeschiedenis. Heaven and Hell is een nummer waaraan alles klopt: de epische onheilspellende hoofdriff, de weergaloze baslijn in de strofes die de cryptische tekst ondersteunt, de hemelse gitaarsolo's en de helse versnelling in de slotfase, zelfs de melancholische middeleeuwse akoestische coda klinkt alsof het nummer op geen andere manier had kunnen eindigen. Meesterwerkje.

Wishing Well is een stevige, uptempo opener van de tweede kant van dit album. Mooie boodschap: je kunt niet zomaar verwachten dat je geluk gaat keren door een muntje in een put te gooien; wees tevreden met wat je hebt en blijf niet hangen in ijdele dromen. Die Young opent sfeervol en rustgevend met synths en huilende gitaren, maar trapt na minder dan een minuut keihard het gaspedaal in en neemt je mee op een achtbaanrit waarbij je steeds hoger en hoger gestuwd wordt tot een adembenemende climax. Live for today, tomorrow never comes! Die young! Wat een bom energie.

Het voorlaatste nummer, Walk Away, plaats ik in hetzelfde bakje als Lady Evil: een degelijke song die weliswaar niet aan de hoogtepunten van deze plaat kan tippen, maar ook helemaal niet stoort omdat het een genot is om de groep aan het werk te horen en de productie helemaal top is. Gelukkig krijgen we met Lonely Is the Word nog één laatste grote hoogtepunt. Ik schreef al onder Technical Ecstasy dat het me opviel dat Iommi zijn vaardigheden als solist steeds verder aan het aanscherpen was. Op dit album, en zeker dit slotepos, komt hij helemaal tot wasdom als sologitarist: de laatste vier minuten zijn één extatische vlucht op zijn zessnaar waarbij ik me waan alsof ik gewichtloos door de nachtelijke wolken heen zweef op een wit gevleugeld ros.

Heaven and Hell heeft mij vanaf de eerste luisterbeurt altijd al bevallen. Het is echter pas nu, wanneer ik de volledige discografie van Black Sabbath grondig aan het uitpluizen ben, dat ik besef hoe goed dit album werkelijk is. Ja, er zijn een paar mindere broeders (Lady Evil en Walk Away), maar geen enkel album van deze groep bestaat uitsluitend uit hoogtepunten en de kwaliteit is op geen enkele Sabbath-plaat zo consistent hoog als hier. Ik had het niet verwacht, maar dit album kaapt mooi de eerste plaats in de rangschikking weg!

P.S. Geweldige hoes ook, die perfect aansluit bij de thema's en contrasten in het titelnummer.

1. Heaven and Hell
2. Black Sabbath
3. Paranoid
4. Sabbath Bloody Sabbath
5. Master of Reality
6. Vol. 4
7. Technical Ecstasy
8. Never Say Die!
9. Sabotage

Mooi verhaal weer! En luister twee studioalbums verder en Bill Ward keerde terug!

Je hebt gelijk, ik wist niet dat hij nog voor 1 laatste studioplaat was teruggekeerd! Aangepast in mijn recensie, bedankt om me erop attent te maken.

Heaven and Hell is inderdaad een prima plaat en an sich is er weinig op aan te merken, een setje solide songs, een fijne productie en een uitstekende zanger achter de microfoon.
De tijd was rijp voor een lichte koerswijziging na alle onderlinge strubbelingen en het vele drank- en drugsgebruik.
Met Dio kwam er iemand met duidelijke ideeën over de richting van Sabbath, weg met de spielerei, muzikale fratsen en het heavy geluid moest samengaan met teksten over mystiek en fantasie.
Ward was allerminst blij met de richting en zou mede vanwege zijn inname gebruik van bepaalde middelen uit de band stappen.
Hoewel er weinig op dit album is aan te merken heeft Heaven and Hell mij altijd vrij weinig gedaan.
Geen flauw idee waar het hem in zit.
Wellicht mis ik juist de onverwachte transities, tempowisselingen, fraaie akoestische intermezzo's en de voordracht van de boertige Ozzy, zo kenmerkend voor Sabbath uit de jaren 70. Ook met The Mob Rules zou men mij niet overtuigen.

Een kleine en misschien enigszins misplaatste vergelijking maar toch; toen Van Halen Roth inwisselde voor Hagar verdween ook het speelse karakter, de grillen van Roth en de creatieve twist uit de band. Niet dat Sammy een slechte zanger was - integendeel - maar voor fraaie wendingen of vreemde invalshoeken kwam steeds minder ruimte.

Kortom; met Heaven and Hell maakte Sabbath vanuit artistiek en commercieel opzicht een prima doorstart, niks op aan te merken, echter heb ik een grote voorkeur voor het materiaal met Ozzy.
Op Live-Evil is trouwens goed te horen dat Ronnie een totaal andere zanger is dan Osbourne, het is frappant om te merken hoeveel moeite Dio heeft met het songmateriaal van Sabbath uit de jaren 70. Zeker voor een zanger met zo'n bereik en power, maar dat is weer een andere discussie.

Ik snap wat je bedoelt, milesdavisjr. Dit album klinkt meer gepolijst en mist, for better or worse, de wat rauwere kantjes van het jaren '70-materiaal. Zakk Wylde heeft in een interview ook ooit gezegd dat hij dit niet beschouwt als 'authentieke' Black Sabbath en dat men de groepsnaam beter direct had veranderd, omdat het zo anders klinkt en aanvoelt dan de muziek uit de Ozzy-periode. Daar had ik geen probleem mee gehad.

Ik heb eens gelezen dat Dio en Iommi in eerste instantie ook niet van plan waren om onder de naam Black Sabbath verder te gaan. Pas toen het album af was werd dit een wens/eis van de platenmaatschappij.

Ik weet niet waar je dat las, maar ben het verhaal nooit tegengekomen. Wat zwaarder weegt: noch de biografie van Tony Iommi (Iron Man, hoofdstuk 45 t/m 47), noch die van Geezer Butler (Into the Void, p. 166 - 171), noch die van Ronnie James Dio (Rainbow in the Dark, p. 171-179) noemen dit.
Integendeel: alhoewel de groep eind jaren '70 in commercieel verval raakte, bleef de naam Black Sabbath er één om rekening mee te houden. Onder nieuwe naam werk uitbrengen en touren en dus opnieuw naamsbekendheid opbouwen? Ze hadden al genoeg problemen, mede met Butlers familieomstandigheden en Bill Wards drankprobleem.
Wél deed manager Don Arden ontzettend zijn best om Ozzy Osbourne in de groep te laten blijven. Die vertrok, keerde terug en werd uiteindelijk definitief ontslagen. Iommi noemt zelfs dat hij ergens een tape moet hebben liggen met een eerste versie van Children of the Sea, gezongen door Osbourne.

De naamskwestie speelde wel toen Dio voor de derde keer toetrad tot Black Sabbath. Inmiddels was er juridisch één en ander gewijzigd, waarbij Butler zich qua eigenaarschap had teruggetrokken en Osbourne had laten vastleggen dat nieuw werk van Black Sabbath zonder hem niet die naam mocht dragen. Vandaar dat de groep in 2009 opeens Heaven & Hell heette.

Het verhaal dat je vertelt, doet denken aan Iommi's soloproject Seventh Star uit 1986, dat van de platenbazen wél onder de vlag van Black Sabbath moest verschijnen. Misschien ben je daarmee in de war?

Hulde voor je encyclopedische kennis van de geschiedenis van Black Sabbath, RonaldjK. Ik haal mijn informatie voornamelijk van Wikipedia, maar om de puntjes op de i te zetten ga je toch best naar de bron, dus heel fijn dat jij rechtstreeks uit de biografieën van de bandleden kunt putten!

Ik heb ook veel gelezen, behalve biografieën ook interviews, en ik kom overal tegen dat het in eerste instantie een side project zou zijn van Iommi en Dio. Dus de eerste samenwerking was niet ter vervanging van Ozzy, al liep dat toen al niet lekker. Maar het eerste idee was dus een projectje tussen Iommi en Dio, toen ze elkaar op een feestje tegenkwamen, zo begon het.

Butler was er ook niet bij betrokken. Hij zag er geen heil in en lag bovendien in scheiding met zijn vrouw. Tijdens het maken van Heaven en Hell waren er dus slechts 2 Black Sabbath leden betrokken en er was nog geen besluit genomen over de naam die ze zouden gebruiken. Ik meen dit meerdere malen gelezen te hebben. Anyway, dit was de line-up:
- Tony Iommi (gitaar) Black Sabbath
- Bill Ward (drum) Black Sabbath
- Ronnie James Dio (zang) Rainbow
- Craig Gruber (bas) Rainbow
- Geoff Nichols (toetsen) Quartz

Het grootste deel vd plaat is in deze line-up gemaakt. Dat is allemaal goed gedocumenteerd. Pas op het allerlaatst, tijdens de afronding vond Butler het zo gaaf klinken waar ze mee bezig waren dat hij besloot mee te gaan doen. En toen hakten ze - mede onder druk van de platenmaatschappij - de knoop door om het Black Sabbath te noemen. Gruber en Nichols verdwenen, Butler terug in de band en zo was het met 3 oud Sabbath leden ook weer geloofwaardig genoeg om het Black Sabbath te noemen. Alleen Neon Knights was er nog niet en werd in de bezetting Butler/Iommi/Ward/Dio gemaakt.

Dio heeft jaren later verklaard dat hij destijds niet zo blij was met de hele gang van zaken. Hij dacht een nieuwe band met Iommi te beginnen om vervolgens de nieuwe zanger van Black Sabbath te worden. Ook de interviews met Craig Gruber over deze periode zijn zeer interessant om te lezen. Dio had hem ooit beloofd dat hij hem weer zou vragen mocht hij weer een nieuwe band beginnen. Dio hield zich aan zijn woord, maar het liep uiteindelijk toch even anders voor Craig..

Klopt dat was Vara's Vuurwerk gepresenteerd door Henk Westbroek op de dinsdagavond.

Waarde Faalhaas, ik vond in ieder geval een deel van je verhaal van j.l. 2 augustus terug in 'The Ultimate Music Guide: Black Sabbath', een special van tijdschrift Uncut, die ik twee weken geleden van een plank met tijdschriften plukte in een Read Shop.

Op p. 64 lees ik: "(...) they were faced with not only replacing their charismatic frontman but also Butler, who left temporarily in September 1979 because of various issues, including his divorce. Accounts are inconsistent on this point, but it seems Elf's Craig Gruber stepped in on bass for a time, before Geoff Nicholls of Quartz subbed fully for Butler, who re-recorded all Gruber's parts on the final album. Nicholls then moved over to keyboards on Butler's return."

Dit roept dan de volgende vraag op: wie speelt er nou bas op het uiteindelijke Heaven and Hell, Nicholls of Butler? Gezien de dansende baspartijen in het titelnummer denk ik dat Butler minimaal dát nummer heeft ingespeeld. We blijven vrolijk puzzelen...