Achteraf gezien luidde Forbidden het einde in van het grote creatieve tijdperk bij Black Sabbath, dat vijfentwintig jaar en achttien albums overspande. Rond de eeuwwisseling kwam er nog wel een reünie met de originele Ozzy line-up, waarbij de groep probeerde en faalde om een album met nieuw materiaal samen te stellen. De neuzen op één lijn krijgen bleek lastiger dan in de jaren '70, vooral die van Ozzy, die ook met een solocarrière en een realityshow bezig was.

Gelukkig was er nog een ex-zanger die wél beschikbaar was voor een reünie. Het label pushte in 2007 een compilatiealbum Black Sabbath: The Dio Years, waarbij voor de gelegenheid drie nieuwe nummers werden opgenomen met de Mob Rules-ploeg, voor het eerst sinds Dehumanizer (1992) weer verenigd. De sfeer zat goed en dus ging de groep onder de naam Heaven & Hell lustig op tournee, waar het schitterende live-document Live from Radio City Music Hall uit voortkwam. Op datzelfde elan dook het viertal ook de studio in voor de opnames van wat uiteindelijk het laatste wapenfeit van Dio op deze wereld zou zijn: The Devil You Know. Amper een jaar later verloor de metalwereld een icoon, de kleine man met de grote stem, aan maagkanker.

Bij het beluisteren van dit album kan ik me niet ontdoen van vergelijkingen met Dehumanizer, en dat heeft niet enkel te maken met de line-up. Ook dit album vult meer dan 50 minuten met grotendeels logge, slepende monsters die rekenen op de luisteraars geduld en bereidwilligheid om hun tanden in deze composities te zetten. Toch is er ook één groot verschil tussen beide albums. De productie op Dehumanizer klinkt dunnetjes, bijna onmachtig in vergelijking met de warme, moddervette vloedgolf van prettige herrie die The Devil You Know over je heen stort. Dat maakt laatstgenoemde een stuk gemakkelijker af te luisteren en niet per se ‘minder dan de som van haar delen’, zoals ik schreef over Dehumanizer. Op deze plaat mis ik dan wel weer een kraker van het niveau van I, één van de allerbeste nummers die Sabbath met Dio gecreëerd heeft.

Ik benoem een paar hoogtepunten:

Atom and Evil is een imposante opener die onmiddellijk de toon zet voor het komende uurtje muziek. Wat een verhalenverteller was Dio toch. Met zijn dictie, intonatie en unieke stemgeluid zou de beste man een telefoonboek kunnen voorlezen en je nog kippenvel bezorgen. De sterke tekst legt parallellen tussen de corruptie van de mens in het verhaal van Adam en Eva en de nucleaire zelfvernietigingsdrang van de mensheid. Butlers bas heeft sinds Mob Rules niet meer zo stevig geklonken en halverwege valt een smaakvolle solo in.

Bible Black is zonder twijfel het beste nummer van het album. Een sfeervolle melodische intro vormt de achtergrond voor een intrigerend verhaal over een mysterieus boek, gebonden in zwart leer, dat de lezer na de eerste pagina’s onherroepelijk in haar klauwen heeft. Naarmate het nummer vordert, wordt Dio’s zang steeds rauwer en boosaardiger, terwijl Butlers speelse baslijntjes een onweerstaanbare groove neerleggen en de riffs in intensiteit opbouwen tot ze uitmonden in een vertrouwd verrukkelijk stukje sologitaarwerk.

Rock and Roll Angel is na een paar luisterbeurten gaan groeien in mijn waardering door een mooie akoestische wending halverwege die in een spierballensolo uitmondt, en een gevoelig mijmerende melodische coda. Eating the Cannibals valt op als enige echt snelle hap in deze tiengangenmaaltijd en schudt me daardoor opnieuw wakker op een moment dat de klad er wat in dreigt te komen. Follow the Tears begint onmiddellijk daarna met vuige, grommende gitaren over een akelige orgelpartij, waarbij de spanning geleidelijk wordt opgevoerd tot een symfonisch aandoende passage ons lanceert naar de moddervette doomriff die de hoeksteen vormt voor de rest van het nummer.

De rest van het album kan ik allemaal in een rijtje zetten als solide en genietbare, zij het niet heel onderscheidende composities die vooral gedragen worden door een sublieme productie en gedreven uitvoeringen door de bandleden.

Het is al eerder gezegd: The Devil You Know duurt misschien net een paar nummers te lang gegeven het gebrek aan variatie en het ontbreken van echt grote uitschieters (behalve Bible Black dan). Toch is dit een waardige zwanenzang voor Dio, die met de dood aan zijn voordeur nog steeds even vitaal klinkt als drie decennia eerder. ‘We've just found the keys and we're breaking into Heaven’, zingt hij op de afsluiter. Ik hoop dat het hem inderdaad ook gelukt is, zo niet heeft de duivel er in 2010 een weergaloze minstreel bij gekregen.

1. Heaven and Hell
2. Black Sabbath
3. Paranoid
4. Mob Rules
5. Sabbath Bloody Sabbath
6. Master of Reality
7. Headless Cross
8. Tyr
9. Vol. 4
10. Seventh Star
11. The Devil You Know
12. Cross Purposes
13. Dehumanizer
14. Technical Ecstasy
15. The Eternal Idol
16. Never Say Die!
17. Sabotage
18. Forbidden
19. Born Again